Wetenschap - 25 september 2019

De stikstofproblematiek in vijf vragen

tekst:
Albert Sikkema
28

De commissie-Remkes heeft geadviseerd over de stikstofproblematiek. Maar wat is het stikstofprobleem, wie zorgen voor de stikstofemissies en hoeveel moeten die afnemen? Wim de Vries,persoonlijk hoogleraar bij Milieusysteemanalyse en gespecialiseerd in stikstof, geeft antwoord.

1. Wat is het stikstofprobleem?

Waarom probleem.png

Stikstof (N) is een element dat in de vorm van een reukloos gas (N2) overal om ons heen is; 80 procent van de lucht bestaat eruit. Het is ook de belangrijkste voedingsstof voor plantengroei en wordt daarom in de landbouw toegediend als (kunst)meststof. Door de hoge stikstofimport in de vorm van veevoer zit er veel stikstof in Nederlandse mest. Samen met waterstof wordt de stikstof omgezet in het gas ammoniak (NH3), dat terechtkomt in de atmosfeer. Daarnaast wordt stikstof samen met zuurstof omgezet in stikstofoxiden (NOx). Met name het verkeer en de industrie zijn daarvoor verantwoordelijk.

Deze reactieve stikstofverbindingen vormen het probleem. Ze dalen neer op de grond (depositie, zie kader onderaan). In natuurgebieden verhogen ze zo de voedselrijkdom en dragen ze bij aan de bodemverzuring. Hierdoor neemt de biodiversiteit af en verzwakt de vogelstand en andere fauna. Bovendien leiden de stikstofoxiden in de atmosfeer tot de vorming van fijnstof en smog, waardoor het ook schadelijk is voor de humane gezondheid.

2. Waarom is er nu zo’n ophef over stikstof?

De stikstofproblematiek speelt al sinds 1980, toen Nederland zich druk maakte over de ‘zure regen’. Deze zure regen bestond naast zwaveldioxide (SO2) uit NOx en NH3. Toen ging het dus al om hetzelfde stikstofprobleem. Sindsdien heeft de Nederlandse overheid de stikstofuitstoot verminderd. Vanaf 1990 zijn de emissies van zowel NOx als NH3 meer dan gehalveerd. Wel neemt de uitstoot van ammoniak sinds 2010 niet of nauwelijks meer af.

Europese lidstaten zijn vanwege de Vogel- en habitatrichtlijn verplicht om de aangewezen habitattypen in natuurgebieden in een ‘goede staat van instandhouding’ te brengen, en daarbij ook de milieucondities te verbeteren. Die milieucondities zijn in Nederland nog altijd matig. Ondanks de stikstofdaling komt op ongeveer driekwart van het Nederlandse natuuroppervlak nog steeds te veel stikstof terecht.

Het Programma Aanpak Stikstof (PAS), dat de overheid in 2015 introduceerde, moest de uitstoot van stikstof verder verminderen. Maar in mei dit jaar oordeelde de Raad van State dat het PAS niet voldoet. Door deze 'stikstofuitspraak' zijn veel vergunningen voor de bouw van stallen, woonwijken of wegen nu ongeldig verklaard en is het lastiger geworden om nieuwe vergunningen te krijgen.

3 Wat deugde er niet aan de PAS-regeling?

PAS.png

Het programma was er op gericht om tegelijkertijd de stikstofdepositie in de natuur terug te dringen en ruimte te bieden aan nieuwe economische activiteiten die stikstof uitstoten. Als een gemeente of ondernemer aangaf dat hij emissiebeperkende maatregelen ging treffen, zoals emissiearme huisvesting voor vee of natuurherstelmaatregelen in natuurgebieden, dan kreeg hij toestemming om nieuwe stallen, wegen of huizen te bouwen. De Raad van State oordeelde echter dat globale plannen niet meer volstaan; een bouwer moet aantonen dat de stikstofdepositie in Natura 2000-gebieden niet toeneemt. In de praktijk is dit zeer moeilijk.

4 Wie produceren de stikstof?

De landbouw produceert 40 procent van de stikstof die in Nederland neerslaat, terwijl 35 procent van de stikstof met de wind mee uit het buitenland komt. Daarnaast produceren de industrie en scheepvaart 11 procent stikstof, het wegverkeer 6,5% en de Nederlandse huishoudens 6,5 procent. Nederland is overigens een ‘stikstof-exporteur’: we exporteren vier keer zoveel stikstof dan we importeren.

5 Hoeveel moeten de stikstofdepositie en -emissie afnemen?

Volgens het PAS moet de stikstofdepositie afnemen tot de zogenoemde kritische depositiewaarde (KDW). Deze KDW is verschillend voor de diverse typen natuur. Zo verdraagt een heischraal grasland of een ven minder stikstof dan een bos op zandgrond. De landelijke gemiddelde stikstofdepositie komt neer op 21 kilo stikstof per hectare. De kritische depositiewaarden variëren van 5 tot 25 kilo stikstof. Bij de meeste natuurdoeltypen ligt de KDW tussen 10 en 20 kg stikstof. Bij een gemiddelde depositiewaarde van 14 kilo stikstof wordt een groot deel van de natuur gezond.

Een gemiddelde depositiereductie van 21 naar 14 kilo stikstof per hectare per jaar lijkt een gematigde ambitie, maar in termen van emissiereductie is dit zeer ambitieus. Dat komt omdat de nationale bijdrage aan de stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden slechts 60 procent is; de andere 40 procent is afkomstig uit het buitenland. We importeren daarmee circa 8 kilo stikstof uit het buitenland. De Nederlandse regering kan deze 8 kilo stikstof uit het buitenland niet beïnvloeden. Om uit te komen op de veronderstelde ambitie van 14 kilo, is er nog slechts ruimte voor 6 kg stikstof vanuit Nederland. Dat komt overeen met een Nederlandse emissiereductie van ruim 50 procent. Als je die geleidelijk zou willen realiseren in bijvoorbeeld 2030, praat je wel over een emissiereductie van 5 procent per jaar.


Depositie is geen emissie!

Het is belangrijk om stikstofemissie en stikstofdepositie uit elkaar te houden. De stikstofemissie in Nederland is de uitstoot van alle stikstof door Nederlandse boeren, bedrijven en auto’s. De stikstofdepositie in Nederland is alle stikstof die neerkomt op landbouwgrond of natuurgebied. De emissie is niet gelijk aan de depositie, omdat een deel van ‘onze’ stikstof naar het buitenland waait en er ook stikstof uit andere landen hier terechtkomt. In Nederlandse natuurgebieden is de Nederlandse bijdrage aan de depositie bijvoorbeeld 60 procent en die uit het buitenland 40 procent. Dit is van belang als je cijfers ziet langskomen. Zo is een halvering van de stikstofuitstoot door de Nederlandse landbouw goed voor 20 procent minder stikstofdepositie in Nederland, aangezien de landbouw verantwoordelijk is voor 40 procent daarvan. Halvering van de stikstofuitstoot door auto’s, goed voor 6,5 procent van de stikstofdepositie, levert maar 3,25 procent minder depositie op.

Lees ook:

Re:acties 28

  • Piet Hein Geurink

    Hoe kan NL 4-keer zoveel N exporteren dan importeren? Dan heeft Duitsland wellicht ook baat bij een gebrandneteliseerde zone.

    Reageer
  • Piet Hein Geurink

    Ook de import-N aanvallen. Hoe kan die verminderd worden? Bamboe gordijn? Hoe ver gaat dat spul? Dan ligt het commando meer in eigen land/hand.

    Reageer
  • Piet Hein Geurink

    Op de importtekening komt stikstof uit de UK of van de Noordzee (territoriale wateren, geen import?). Hoe ver verplaatst dat spul zich?

    Reageer
  • Piet Hein Geurink

    Ik vind het maar gek dat Duitse N 40% van de neerslag bij het natuurgebied rond Den Helder veroorzaakt. Dat middelen en salderen is niet concreet genoeg.

    Reageer
  • Piet Hein Geurink

    Waarom zou een 200 vierkante km veldje met stikstofbinders geen oplossing zijn? Dat is 17 vierkante km per provincie. Niet echt veel.
    Hoe ver gaan buitenlandse N-verbindingen dit land in? Een brandnetelgordijn langs de grens is al genoeg?

    Reageer
  • Piet Hein Geurink

    Ihgv CO2 lijkt salderen wel zinnig aangezien dat een wereldwijd probleem is.

    Reageer
  • Piet Hein Geurink

    Een probleempje is wel de 80% luchtstikstof - die heeft er weinig mee te maken. Het gaat om de Noxen en ammoniak. Wat gebruiken bijv. lupinen?

    Reageer
  • Piet Hein Geurinkm

    Een bouwer kan zelf stikstofbinders als brandnetels en lupinen neerzetten om voor de duur van een project dat project te neutraliseren. Een bouwer kan ook bij boeren opgeslagen gras en hooi ruilen tegen snijmaïs - kan niet veel kosten en neutraliseert wel bouwers N-emissie.

    Reageer
  • Piet Hein Geurink

    In een overzicht van het CBS staat dat koeien circa 70% van de opgegeten N-verbindingen weer uitpoepen en -piesen. Uit dezelfde figuur is op te maken dat dit komt door het stikstofrijke gras. Waarom eten ze zoveel N te veel? Gras inruilen tegen snijmaïs scheelt al veel. En voorts het DSM-enzym voor de 10% N-reductie. Op hoeveel reductie zitten ze dan?
    De varkensboer had het over het scheiden van ureum (pies) en urease (poep), want dan kan er niet snel NH3 ontstaan - in de stal zowel als bij het uitrijden.
    Een natuurgebied bij Den Helder heeft N-last, een melkveeboer in Valkenburg reduceert N. Wat heeft Den Helder daaraan? Wat heeft middelen en salderen e.d. op zo'n schaal voor zin?

    Reageer
  • J. Kielekamp

    In dit artikel weer veel relativering van wat stikstofreducties in de landbouw en verkeer kunnen bijdragen, “maar” 20 % en “ maar” 3,25 %. Typisch weer een relativerend achteroverleunverhaal van de WUR. Het ligt niet aan ons, maar aan het buitenland, wij kunnen niet zo veel.....
    Deze relativering heeft ons in de huidige positie gebracht. Laat de WUR nu eindelijk het voortouw nemen en stellen dat er echt een ander koers nodig is. Mansholt had dat al door in 1970, wanneer volgt mevrouw Fresco?

    Reageer

Re:acties 2

  • Nalahun

    Wat betreft de broeikas gassen, N, CO², zure regen. Het is net als voor WOII wij verraden ons eigen volk voor het geld v/d machthebbers, de NL Politie kreeg 1 weekloon per Jood die zelf gretig meededen aan die cultuur.
    Er zijn andere alternativen te over (velen al genoemd in de reacties), maar zelfs al zouden wij 99% van ons inkomen aan belastingen betalen, dan noch help het niet.
    Wat wel helpt is remigratie van alle immigranten en stop immigratie, veel slechtere gezondheidszorg en dus een reductie van 75% van de bevolking, hoeven er geen huizen meer bij, minder transport, vee en meer bosbouw. Met 3-4 miljoen NL'ers een leefbaar land.
    Of je bouwt 6 nieuwe kerncentrales hebben we zonder noemenswaardige uitstoot energie voor vele generaties en en zal hierdoor de gezondheidszorg ook verbeteren.

  • Specht@birdlover.com

    Obviously any constructor will have a hard time proving that nitrogen deposition in Natura 2000 areas would not increase.
    But where can I find the proof that agriculture accounts for 40%?


Re:ageer