Wetenschap - 13 oktober 2011

Welkom in de publieke arena

Bijen, melk, intensieve veehouderij, rituele slacht. Wagenings onderzoek ligt de laatste tijd onder vuur. Wen er maar aan, zeggen kenners van binnen en buiten Wageningen. Dit is de prijs die Wageningen betaalt voor haar Science for Impact. Door Albert Sikkema en Roelof Kleis.

1-cover-Yvonne-Kroese-groen.jpg
De tijd is voorbij dat onderzoekers rustig hun rapportjes voor de overheid schreven ten behoeve van de politieke besluitvorming. Iedereen bemoeit zich tegenwoordig met onderzoek of de uitkomsten daarvan. En als die uitkomsten niet bevallen, is de wetenschapper de klos. Belangengroepen schromen niet om onderzoekers zwart te maken als hen de boodschap niet bevalt.
'Onderzoek kan onder vuur komen in situaties waar kennis deel wordt van politieke strijd', zegt Barend van der Meulen. Hij is afdelingschef bij het Rathenau Instituut, dat de publieke meningsvorming over wetenschap en technologie stimuleert. En dat Wageningen UR hier nu veel mee te maken krijgt, vindt Van der Meulen logisch. 'Wageningen heeft een lange traditie in maatschappelijk relevant onderzoek, vooral in de agrarische sector. Ik denk dat het te maken heeft met het maatschappelijke domein, waar je veel tegenstellingen ziet bij de dierhouderij en het klimaat. Dat zijn ook sectoren waar belangengroepen niet meer accepteren wat het bedrijfsleven doet. Zo is er nu een publieke strijd gaande over de melkproductie.'
Opgeklopt
Klopt, zegt Cees van Woerkum, de Wageningse hoogleraar Communicatiestrategieën. 'Er is op internet al heel lang een anti-melkfront actief. Ik hou dat de zuivelindustrie ook regelmatig voor: er is actief verzet en daar moet je naar kijken, want je weet niet wat voor dynamiek daaruit kan ontstaan. Het zijn maatschappelijke uitingen die van betekenis kunnen worden. Dan halen ze de schouders op: ach het waait wel over. Maar dat is dus absoluut de verkeerde reactie. Je schouders ophalen is not done! Mensen accepteren het niet dat je doet alsof ze met nonsens bezig zijn.'
'Opgeklopt', noemt Herman Eijsackers die hele melkkwestie desondanks. De voorzitter van de commissie Ethiek van Wageningen UR stelt dat er eigenlijk geen discussie was over de inhoud van het wetenschappelijk artikel en persbericht. 'Men valt alleen over de jolige onderkop. Om dat op te blazen tot wetenschap in diskrediet, noem ik stemmingmakerij.' Maar Eijsackers merkt ook op dat 'de wetenschap in het algemeen van zijn voetstuk is gevallen'. 'Vroeger behoorde de wetenschapper tot de notabelen en was er een blind vertrouwen in zijn onderzoek. Nu zie je een andere informatie-uitwisseling, iedereen denkt alles op internet te vinden, maar daar is geen kwaliteitsborging. Het meest krasse voorbeeld was de affaire van de Gezondheidsraad die pleitte voor vaccinatie tegen baarmoederhalskanker, waarna één moeder de campagne ondermijnde met broodjes aap op internet.'
Beeldvorming
Het is niet alleen Wageningen dat onder vuur ligt, bevestigt de Groningse hoogleraar mediageschiedenis Huub Wijfjes. 'Vorig jaar had de viroloog Ab Osterhaus er ook last van, toen hij adviseerde om veel vaccins in te slaan tegen de Mexicaanse griep. Hij werd er vervolgens van beschuldigd banden te hebben met de vaccinleverancier.' Wetenschappers worden volgens Wijfjes steeds vaker aangevallen omdat ze zogenaamd een belang vertegenwoordigen. 'Door belangengroepen met een eigen belang. Steeds gaat het daarbij om de betekenis van feiten, door partijen met een eenzijdig belang, die de onderzoeker ervan betichten dat hij ook een belang heeft. We weten dit uit onderzoek naar mediahypes.'
Wijfjes denkt wel dat het in Wageningen vaker voor komt dan elders. 'Omdat jullie werken aan maatschappelijk gevoelige onderwerpen op het gebied van landbouw en milieu. Daar zie je een getouwtrek om de betekenis van feiten. Belangengroepen bemoeien zich met de debatten en verdedigen hun belangen in de publieke arena. Die arena wordt steeds belangrijker. De mening over gevoelige onderwerpen wordt niet langer in de Tweede Kamer gevormd, maar in de media.'
Volgens Wijfjes richten belangengroepen zich daarbij vooral op de beeldvorming. Feiten zijn ondergeschikt. 'Steeds meer mensen doen mee, maar meestal gaat dat niet verder dan het uitwisselen van meningen, in plaats van het vaststellen van de feiten. Het lezen van een rapport blijkt moeilijker dan het maken van een bericht waarin je roept dat het schande is. Zo wordt de waardevolle, meer afgewogen nieuwsvoorziening ondergraven. Best zorgelijk, vind ik.'
Communicatie-industrie
De Groningse hoogleraar wijst verder op de 'hele industrie' die rondom de beïnvloeding van de publieke meningsvorming is ontstaan. 'Kennisinstellingen, provincies en gemeenten hebben grote voorlichtingsafdelingen. Ook alle belangengroepen hebben inmiddels voorlichters en opereren steeds professioneler. De verhouding is inmiddels al één op vijf: naast elke journalist staan vijf publieke beïnvloeders. Als het er om spant, kiezen al die organisaties voor hun eigen belang. Wetenschappers moeten hier rekening mee houden en een eigen communicatiestrategie hebben.'
En juist in die publieke arena roert Wageningen zich veel te weinig, vindt Van Woerkum. Wageningen is volgens hem in hoge mate in het eigen wereldje blijven zitten. 'Er is wel een maatschappelijke oriëntatie, maar die is niet al te sterk. Er moet meer interactie komen met partijen in de buitenwereld om gevoeliger te zijn voor wat er buiten speelt. We zijn niet altijd goed op de hoogte van hoe dingen door anderen worden beleefd. We moeten juist exploreren wat de bedoelingen zijn achter verzet van burgers en daar belangstelling voor hebben.'
Helderheid en transparantie
Voor Aalt Dijkhuizen, voorzitter van de Raad van Bestuur van Wageningen UR, is het duidelijk dat 'de maatschappij scherper naar ons onderzoek kijkt'. 'Dat komt omdat ons onderzoek ertoe doet.' Hij zoekt de oplossing in nog meer helderheid en transparantie. 'Ik denk dat we daarbij ook duidelijker onderscheid moeten maken tussen universitair onderzoek en toepassingsgericht onderzoek. Het bijenonderzoek was duidelijk toepassingsgericht onderzoek, we proberen de praktijk een stap verder te helpen. Dat is dus niet per definitie gericht op publiceren in peer reviewed tijdschriften, zoals bij de universiteit.  Daar moeten we helder in zijn in onze externe communicatie. Daarbij kunnen we ook duidelijker de opdrachtgever melden en helder maken waarom we een bepaald onderzoek doen.'
Dijkhuizen vindt ook dat duidelijker moet worden aangegeven om welk type onderzoek het gaat. 'In het voedingsonderzoek bijvoorbeeld heb je epidemiologisch onderzoek, waarbij relaties worden gelegd tussen voeding en gezondheid. Dan heb je het oorzakelijk verband nog niet vastgesteld, maar je vormt een hypothese. Daaruit mag je niet te snel conclusies trekken. Daarnaast heb je laboratoriumonderzoek om hypotheses te testen en je hebt veldwerk om de oorzakelijke verbanden in de praktijk te bepalen.' Het is volgens hem verleidelijk om op grond van epidemiologisch onderzoek al vergaande conclusies te trekken. 'Is de onderzoeker daar niet op uit, dan de journalist wel. We moeten steeds heel goed aangeven hoe hard de conclusies zijn en daar dan ook voor staan. Die helderheid is belangrijk.'
Antenne
Onderzoekers moeten daarnaast beter nadenken over hoe hun boodschap kan worden opgepikt, vindt Eijsackers. 'Dat onderzoekers echt worden gemangeld in de publiciteit, is iets van de laatste tijd. Dat past in de algehele verharding van de maatschappelijke communicatie. Je moet wellicht toch toe naar een systeem voor kwaliteitsborging van informatie, ook op internet.'
Voor communicatieprof Van Woerkum is transparantie alleen niet genoeg. Wat ontbreekt, is een goed ontwikkelde antenne voor de buitenwacht. 'Neem bijvoorbeeld het onderwerp proefdieren. Dan zeggen wij: kijk maar, we voldoen aan alle regels. Maar daar gaat het dus niet om. Het gaat er om dat het heel anders wordt beleefd in de samenleving. Je moet niet alleen transparant zijn, maar ook bereid zijn om daarover te praten. Daar heeft Wageningen nog wel iets te leren. Wat ik mis in Wageningen is een ontmoetingscentrum. Vroeger had je bij de kassen van DLO zo'n soort ruimte. Het zag er niet uit, maar er kwamen wel veel bezoekers. Zo'n centrum hebben wij hard nodig. Is er iets in het nieuws? Dan gaan we daar met een aantal betrokkenen eens goed over praten. Organiseer meteen een debat: dat moet de reflex zijn. En controverses moet je daarbij niet schuwen. Je hoeft het niet altijd met elkaar eens te zijn. Je mag best laten zien dat ook onderzoekers met elkaar van mening verschillen. Mensen verwachten tegenwoordig niet anders.' 
   
Onderzoek in opspraak
2011. 'Reclamebureau voor de zuivel­industrie'
Afgelopen maand lag een metastudie naar de relatie tussen het drinken van melk en het voorkomen van hart- en vaatziekten onder vuur. Wakker Dier noemde de universiteit een reclamebureau voor de zuivelindustrie. Steen des aanstoots: een persbericht met de kop 'Melk goed tegen hart- en vaatziekten' en als onderkop 'Joris Driepinter had toch gelijk'. De actiegroep suggereert dat de melkindustrie de onderzoeksuitkomsten in Wageningen stuurt.
2011. 'Bijenstudie betaald door Bayer'
'Universiteit Wageningen niet onafhankelijk in beoordeling bijensterfte' meldt Vara-programma Zembla in maart 2011. Bijenkenner Tjeerd Blacquiere van PRI wijst niet een bestrijdingsmiddel, maar de varraomijt aan als belangrijkste oorzaak van de bijensterfte. Dat maakt hem verdacht, vindt Zembla. Wageningen doet immers zaken met Bayer, de producent van het bestrijdingsmiddel. Dat leidt tot Kamervragen of Wageningen UR niet te veel aan de leiband loopt van de industrie. Staatssecretaris Bleker spreekt dat tegen. Wel laat zijn ministerie Wageningen UR alsnog de relatie tussen imidacloprid en bijensterfte onderzoeken.
2011. Ritueel slachten: 'Mickey Mouse-wetenschap'
In juni 2011 dient de Partij voor de Dieren een wetsvoorstel in om de onverdoofde rituele slacht te verbieden. Tijdens die slacht lijden dieren, is immers de conclusie van slachtonderzoeker Bert Lambooij. De joodse en islamitische gemeenschap komen in opstand tegen het wetsvoorstel en richten hun pijlen ook op de 'Mickey Mouse-wetenschap' van
Lambooij. Ze dagen Wageningen UR voor de rechter, maar die ziet geen reden om aan de onafhankelijkheid van het onderzoek te twijfelen.
2006. 'Voor kabouters, bel Wageningen'
'Voor kabouters, bel Wageningen' kopt de Volkskrant in 2006. Wageningen UR doet onderzoek naar homeopathie, aardstralen en energiebanen in het project Bioveem. ASG-er Ina Pinxterhuis begeleidt studies naar het 'energetisch balanceren', het opsporen van zieke koeien met een pendel en homeopathische middelen tegen uierontsteking. Dankzij Bioveem wordt Wageningen UR tweemaal genomineerd voor de Meester Kackadorisprijs, een antiprijs van de stichting tegen de kwakzalverij.
2003. Kokkel­expert komt terug op eigen conclusie
Alterra-onderzoeker Bruno Ens krijgt het flink te verduren na de presentatie van een studie naar de oorzaken van de vogelsterfte in de Waddenzee. Ecologen vermoeden dat schelpdiervissers het voedsel voor de wadvogels hebben weggevangen, maar onderzoeksleider Ens legt aanvankelijk de oorzaak bij de afname van fosfaten. Ecologen en de media buitelen over hem heen. Uiteindelijk nuanceert de expert de uitkomsten van het rapport; schelpdiervisserij is de belangrijkste boosdoener.
2001. Twijfel over MKZ-vondst
In maart 2001 stelde Aldo Dekker van ID-Lelystad vast dat een kalf van boer Rien Theunissen in Kootwijkerbroek besmet was met het MKZ-virus. Tot op de dag van vandaag wordt die conclusie hevig betwist. De stichting Onderzoek MKZ Kootwijkerbroek begint rechtszaken tegen het ministerie van LNV en Wageningen UR. Zelfs aan een Europese rechter wordt gevraagd of ID-Lelystad wel bevoegd en capabel was. Nog dit voorjaar moest Dekker verschijnen voor een parlementaire hoorzitting.

Re:ageer