Wetenschap - 1 januari 1970

Wankel evenwicht tussen bos en dier

Hoefdieren in de Veluwse natuurgebieden van Natuurmonumenten knabbelen graag aan de jonge loten van eiken, berken en beuken van de buren, op Landgoed Middachten. Onderzoekers hebben nu wetenschappelijk vastgesteld dat deze wildschade slecht is voor de bosbouw. Dat betekent dat er een schadevergoeding moet komen. Maar aan de juiste knoppen draaien in het natuurbeheer kan ook helpen.

Onderzoekers van Alterra gingen regelmatig met beheerders op pad op de Veluwe en in Middachten (foto). / foto Guy Ackermans

De conclusie dat de bosverjonging op Landgoed Middachten wordt verstoord door hoefdieren lijkt een open deur, zegt dr Geert Groot Bruinderink van Alterra. Twintig jaar geleden bestond het vermoeden al. Dat was reden voor onderzoek. Groot Bruinderink en zijn collega's besloten zich niet te richten op de directe relatie tussen Natuurmonumenten en buurman landgoed Middachten, maar een model te maken op de schaal van de hele Zuidoost-Veluwe. Het 11.000 hectare grote gebied werd daartoe ingedeeld in grids van dertig bij dertig meter - 122.222 in totaal. Binnen die grids bekeken de onderzoekers het effect van wijzigingen in aantallen hoefdieren, soorten bomen, soorten bodem, enzovoorts.
Het modelleren was in twee opzichten moeilijk, vertelt Groot Bruinderink. De grote schaal en de vele onderdelen die in interactie met elkaar opereren binnen het model, maakten dat de computercapaciteit voor het model regelmatig tekortschoot. Daarnaast hebben de onderzoekers vanaf het begin goed geluisterd naar de mensen uit de praktijk, de beheerders, om zo natuurgetrouw mogelijke gegevens in het model te krijgen, en de beheerders bij het project te betrekken. 'Zo'n model kan snel ongrijpbaar worden voor beheerders', aldus Groot Bruinderink. Daarom gingen de onderzoekers regelmatig met beheerders op pad in het gebied.

Trends
Het probleem van het Veluwse Landgoed Middachten is een botsing tussen twee belangen - bosbouw en natuur - en bovendien tussen twee trends in het beheer. Twintig jaar geleden pionierde de toenmalige eigenaar van Middachten, Graf zu Ortenburg, al met natuurlijke bosverjonging als goedkoop en productief bosbouwalternatief voor de aanplant van bomen. Dit geïntegreerde bosbeheer lijkt natuurvriendelijk, want het leidt tot een natuurlijk, ruig uiterlijk van het bos en biedt veel kansen aan andere planten en dieren. Maar de bijbehorende trend in het natuurbeheer gaat inmiddels veel verder. Natuurbeheerders van Natuurmonumenten bijvoorbeeld grijpen zo min mogelijk in de natuur in, en dat nu blijkt te botsen met de natuurvriendelijke bosbouw op Middachten, vanwege de hoefdieren die er komen knabbelen.
De onderzoekers modelleerden acht beheersscenario's voor de Zuidoost-Veluwe, variërend van bosbeheer zonder hoefdieren tot hoefdierbeheer zonder bosbeheer. Wetenschappelijk vindt Groot Bruinderink de meest bijzondere conclusie dat bosbeheer veel meer oplevert voor het bos dan hoefdierbeheer. Het uitdunnen van grove dennen leidt bijvoorbeeld op open plekken snel tot natuurlijke bosverjonging, en bodembewerking blijkt gunstig voor de ontwikkeling van berken.

Conflicten
Politiek en economisch zal vooral de conclusie gevolgen hebben dat de bosbouw van Middachten last heeft van het natuurbeheer van Natuurmonumenten. Dat betekent namelijk dat geïntegreerd bosbeheer conflicten oplevert met natuurbeheer, en dat speelt ook elders in de Veluwe. Het Landgoed Twickel bij Delden en sommige gebieden van het Geldersch Landschap hebben bijvoorbeeld te maken met dezelfde problemen.
De botsing tussen bosbouw en natuurbeheer wordt nog nijpender in het licht van de toekomstplannen die Provincie Gelderland onlangs ontvouwde voor de Zuidoost-Veluwe. De tweehonderd edelherten die er nu leven - vooral op grond van Natuurmonumenten - zullen in de toekomst uitgroeien tot een populatie van vierhonderd. En daarnaast is er volgens de provincie plek voor vierhonderd damherten. Volgens Groot Bruinderink moet de provincie goed gaan nadenken of deze uitbreiding van de hertenpopulatie wel de juiste beslissing is. De modellering van de onderzoekers laat zien wat de gevolgen zijn, maar biedt volgens Groot Bruinderink ook handvatten om naar oplossingen te zoeken.

Compensatie
Een van de mogelijkheden is dat Middachten financiële compensatie krijgt voor de wildschade. Groot Bruinderink trekt een vergelijking met het ganzenbeheer. Boeren die ganzen op hun land toelaten krijgen de graasschade gecompenseerd, terwijl boeren die geen ganzen willen hebben ze mogen verjagen. Zo'n systeem is voor de Veluwe ook uit te denken, meent Groot Bruinderink.
Beter nog is om via het model te kijken hoe je ‘aan de knoppen van de Veluwe moet draaien’ om ervoor te zorgen dat het geïntegreerd bosbeheer én het natuurlijk beheer naast elkaar kunnen blijven bestaan. Dat kan, volgens Groot Bruinderink. 'We kunnen nu heel hard stellen wat het beheerstype in gebied A betekent voor gebied B. Je kunt bijvoorbeeld denken aan een spreiding van de vraatdruk door hoefdieren over de hele Veluwe, door gebruik te maken van de eigenschappen van de dieren.' Hoefdieren komen namelijk graag op open plekken, omdat daar de kwaliteit van het voedsel beter is. 'En omdat ze graag om zich heen kijken', aldus Groot Bruinderink.
Natuurmonumenten moet er dus voor zorgen dat in zijn natuurgebieden voldoende open plekken zitten, en Landgoed Middachten moet ervoor zorgen dat de open plekken in hun gebied zo klein mogelijk blijven. Er is volgens Groot Bruinderink nu nog een tekort aan open plekken. 'De Veluwe is alleen maar bos met een paar heidevelden.' Groot Bruinderink wil dit idee graag modelleren voor de hele Veluwe. 'Dat gaat dan wel om 100.000 hectare en vergt dus veel computercapaciteit, maar dat is een technisch probleem dat in de toekomst wel op te lossen valt.'

Martin Woestenburg

Re:ageer