Wetenschap - 1 januari 1970

Vrijdenker Marten Scheffer: 'Het maatschappelijk debat valt niet te

Vrijdenker Marten Scheffer: 'Het maatschappelijk debat valt niet te

organiseren'

'De universiteit is een belangrijk instituut voor het dwars denken'

Dat aquatisch ecoloog prof. Marten Scheffer samen met de Canadese sociologe
Frances Westley en de Amerikaanse econoom William Brock onderzoek doet naar
de omslagen in de publieke opinie is niet zo vreemd als het lijkt. Leidraad
bij Scheffer's wetenschappelijke fascinatie is de manier waarop complexe
systemen - ecosystemen of publieke opinie - op een bepaald punt compleet
kenteren. En wat blijkt? Voor de kentering van de starre publieke opinie
zijn dwarse denkers met simpele verhalen en charisma nodig, maar geen
maatschappelijk debat.

Scheffer laat zich niet snel in het ecologenhoekje duwen. ,,Het is van de
gekke dat er zo'n scheiding is tussen gamma en bèta'', stelt hij. ,,De
wetenschap is een continuüm dat loopt van molecuul tot maatschappij. Als je
als ecoloog het geheel wilt begrijpen dan heb je grote oogkleppen op als je
niet ook de maatschappelijke aspecten bekijkt.'' Sinds een aantal jaren is
hij lid van de Resilience Alliance, een 'multidisciplinaire onderzoeksgroep
die de dynamiek van complexe adaptieve systemen onderzoekt om de
fundamenten van duurzaamheid te ontdekken', zoals de website
(resilience.tomoye.com) vermeldt. Van daaruit komt de samenwerking met
Westley en Brock.

Kuddegedrag
De overeenkomst tussen ecosystemen en maatschappelijke processen is dat
beide plotseling kunnen kenteren. Zo kan de waterkwaliteit van meren ineens
op een spectaculaire manier veranderen, iets dat men vaak niet ziet
aankomen. Maar ook op grotere schaal vinden spectaculaire omslagen plaats,
vertelt Scheffer. Zo is de Sahara tussen vijf- en zesduizend jaar geleden
binnen een eeuw van groene steppe veranderd in de nu bekende woestijn.
Het zijn zulke grote kenteringen waar Scheffer nu bevreesd voor is. ,,Er
kunnen rare dingen gebeuren met het klimaat, zoals dat op een gegeven
moment de warme golfstroom stopt. Dan wordt het hier hartstikke koud. De
golfstroom is in het verleden ook al eens omgeslagen.''
Een probleem is dat waarschuwingen voor complexe problemen moeilijk bij het
publiek zijn te verkopen. ,, Wat is een echt probleem? Als je dooie vissen
in de Rijn ziet drijven, dan weet je het wel. Maar als er niet zulke
duidelijke signalen van de ernst van de situatie zijn moet je afgaan op de
opinie van anderen.'' Het probleem daarbij is dat mensen kuddedieren zijn,
en dat ze in groepen anders reageren dan individueel. De heersende opinie
is volgens Scheffer moeilijk in beweging te krijgen. Dat komt door het
kuddegedrag van mensen, maar ook door de vele problemen die in de
maatschappij spelen. Volgens Scheffer is hierdoor bovendien sprake van een
structurele politieke onbalans. ,,Wie krijgen meer hun zin? Een kleine
geconcentreerde groep die goed lobby's kan organiseren, niet de diffuse
massa, al die mensen die een klein beetje last hebben van
luchtvervuiling.''
Om die massa in beweging te krijgen zijn figuren als Pim Fortuyn nodig,
denkt Scheffer, dwarse denkers die problemen bij de massa weten duidelijk
te maken met een versimpeld verhaal. ,,In het geval van Fortuyn deel ik de
visie niet, maar het illustreert wel de cruciale rol van zulke ‘sense
makers’ voor het losmaken van vastgeroeste stellingnames.'' De manier
waarop Wageningen UR en het ministerie van LNV nu via het 'maatschappelijk
debat' proberen om heikele kwesties als de intensieve veehouderij in de
publieke opinie te krijgen is volgens Scheffer niet de manier. ,,Als iets
aanspreekt dan komt dat nooit uit de koker van grote groepen. Het zijn
altijd sleutelfiguren die visie hebben en dat op een aansprekende manier
weten te brengen. Het maatschappelijk debat valt niet te organiseren. Je
kunt wel stimuleren dat mensen zich in discussies mengen - als ze een visie
hebben tenminste, anders liever niet.''

Dwars denken
Willen wetenschappers grote, complexe maatschappelijke problemen zoals de
klimaatverandering hoger op de publieke agenda krijgen, dan zullen ze ook
simpele verhalen moeten durven te vertellen. ,,Je kunt niet met complexe
verhalen mensen mobiliseren'', stelt Scheffer. ,,Stellen dat de golfstroom
om kan slaan, gaat tegen de intuïtie in. Als je die wilt veranderen dan zul
je als wetenschapper met een versimpeld verhaal moeten komen, maar je moet
het natuurlijk wel zo kunnen onderbouwen dan het in Nature kan.''
,,De universiteit is een belangrijk instituut voor het dwars denken'',
vindt Scheffer, maar dat stelt wel eisen aan de organisatie. ,,Als je als
wetenschapper het sociale belang moet dienen - en dat staat in mijn
functieomschrijving - doe je dat het best vanuit een weinig centraal
geleide organisatie.''
De manier waarop Wageningen UR het maatschappelijk debat aangaat is volgens
Scheffer een voorbeeld van hoe het niet moet. ,,Ik denk dat je als
vrijdenker de verantwoordelijkheid hebt om te proberen de publieke opinie
te sturen vanuit een groter belang, zoals bijvoorbeeld het milieu'', stelt
Scheffer. ,,Maar het moet wel vanuit de wetenschapper komen, vanuit de
visie van die wetenschapper. Het moet niet georganiseerd worden uit het
oogpunt van publiciteit. Die centrale publiciteit is logisch, goed en
belangrijk, maar kan geen vervanging zijn voor de zelfgeïnspireerde
wetenschapper die als hij iets vindt dat ook zegt.''
Dat Wageningen UR vanuit publicitair oogpunt een maatschappelijke positie
in wil nemen via maatschappelijke debatten, begrijpt Scheffer, maar hij
ziet wel een discrepantie tussen de belangen van de organisatie en die van
afzonderlijke wetenschappers. Zoals toen tijdens de vogelpestcrisis
woordvoerders werden aangewezen. ,,Je mag iets zeggen als je daarvoor
uitgekozen wordt en als het past binnen de gevestigde belangen. Dat stoort
me bijzonder. Het maatschappelijk debat is belangrijk, maar als Kleijn en
Berendse in Nature schrijven dat agrarisch natuurbeheer niet helpt wordt
dat niet in dank afgenomen, en gaan er sussende brieven van de directie
overheen naar Den Haag.''

Speerpunten
Scheffer is ook kritisch op de plannen en missies die op het niveau van de
kenniseenheid, de onderzoeksschool of Wageningen UR telkens worden
geformuleerd. Dat kost veel tijd en werkt beperkend. ,,Wetenschappers
moeten er tijd in investeren, anders komen je stokpaardjes er niet in. En
als ik een aantal speerpunten ga maken voor de onderzoeksschool WIMEK of in
het Centrum voor Water en Klimaat, dan achtervolgt ons dat weer jaren.
Intussen zijn er wel allerlei interessante wetenschappelijke
ontwikkelingen.'' Scheffer noemt als voorbeeld het onderzoek dat zijn
leerstoelgroep doet naar de verstoring die vervuiling veroorzaakt op de
communicatie via geuren. Organismen zien ten onrechte vervuilende
chemicaliën aan voor boodschappen, wat het voedselweb kan ontregelen. ,,Dat
is een volledig nieuwe tak van sport, maar het staat in geen enkel
speerpunt. En daar zitten we dan met onze logge speerpunten.''

Martin Woestenburg, foto Guy Ackermans

Fotobijschrift:
Prof. Marten Scheffer: ,,Je kunt niet met complexe verhalen mensen
mobiliseren’’ | Foto Guy Ackermans

Re:ageer