Wetenschap - 1 januari 1970

Vogelonderzoekers worden detectives

Gruttonesten in Friesland staan onder cameratoezicht. Onderzoekers van Sovon Vogelonderzoek Nederland en Alterra willen hiermee op heterdaad de roofdieren betrappen die de nesten leegroven. Het zijn niet altijd wilde dieren, want er is ook al een loslopende hond gesignaleerd.

'De camerabewaking werkt', grapt Frank Majoor. Het kievitsnest met een camera bevat nog wel eieren, terwijl een nest zonder camera is leeggeroofd. Elke vier dagen controleert de vogelonderzoeker van Sovon de camera's bij de weidevogelnesten en voorziet hij ze van nieuwe, opgeladen accu's en nieuwe videobanden. Maar belangrijker is nog dat hij controleert of het nest is leeggeroofd. Is dat zo, dan staat de dader op de tape.
De camera's die boven de nesten van grutto's en kieviten staan, zijn natuurlijk niet bedoeld als bewaking. Ze maken deel uit van een onderzoek van Alterra en Sovon naar de vraag welke zoogdieren en vogels nesten leegroven en kuikens opeten. Het is spannend onderzoek, vertelt drs Hans Schekkerman van Alterra Texel. 'Je krijgt een echt detectivegevoel.'

Vossensnackbar
Drs Wolf Teunissen van Sovon is al vanaf 1998 betrokken bij het onderzoek. Toen werd duidelijk dat de achteruitgang van de weidevogels niet alleen werd veroorzaakt door de steeds grootschaliger en intensiever wordende landbouw en de verstedelijking, maar dat ook roofdieren als vossen, kraaien, reigers en hermelijnen het broedsucces van de weidevogels verstoorden. Er ontstonden emotionele discussies over het merkwaardige feit dat boeren die aan weidevogelbeheer deden eigenlijk hapklare eieren en kuikens produceerden voor vossen en vogels. De vraag kwam op of we met het weidevogelbeheer geen 'vossensnackbar' aan het maken waren.
Terwijl we door het hoge gras lopen van het broedvogelgebied van Staatsbosbeheer bij Tijnje, vertelt Teunissen hoe het onderzoek al snel hightech werd. Eerst werd met de gegevens van de negentigduizend door vrijwilligers beschermde nesten in kaart gebracht waar de predatiedruk het hoogst was. Op de kaart die Teunissen laat zien, is duidelijk dat vooral in het oosten en noordoosten van Nederland veel eieren en kuikens het slachtoffer worden van roofdieren. 'Zoogdieren als vossen, bunzing en hermelijn gaat het vooral om de eieren, vogels als reigers, buizerds en meeuwen eten de kuikens.'
Om de daders op heterdaad te betrappen, zonder dat je lijfelijk dag en nacht bij een nest aanwezig moet zijn, grepen de onderzoekers naar technische middelen. Nesten werden voorzien van temperatuursensoren met dataloggers, zodat kon worden bekeken of en wanneer een nest verlaten werd. 'Als het nest is uitgekomen, vind je allemaal schilfertjes', vertelt Teunissen. 'Als het is leeggeroofd, is het ei weg of vind je een lege eischaal.'

Zenders
De kuikens die succesvol werden uitgebroed, worden gevangen en voorzien van zenders. De onderzoekers kunnen ze zo volgen, ook als ze dood terecht kwamen in bijvoorbeeld een buizerdnest of het hol van een hermelijn. Dat blijkt niet makkelijk. Henk-Jan Ottens van Sovon heeft in het hoge gras van het broedgebied een uur nodig om het eerste kuiken te vinden. Dan duurt het nog een kwartier voor hij het volgende kuiken vindt. 'Ze drukken zich tegen de grond. Je moet dus oppassen dat je er niet op gaat staan. Als ze hoog zitten, in bijvoorbeeld een buizerdnest, vind je ze zo.' Ottens meet de snavel en weegt het zeven dagen oude kuiken. Gewicht en snavellengte zijn twee indicatoren van zijn conditie. De vraag is of die conditie van belang is bij de predatie.
De laatste stap in het onderzoek is het plaatsen van een twintigtal camera's om de nestrovers op heterdaad te betrappen. Inmiddels hebben de onderzoekers opnames van vossen die 's nachts eieren roven, kraaien die kievitseieren ophalen, een egel, en iets wat zich schielijk rond het nest beweegt, waarvan Majoor verwacht dat het een hermelijn is. 'Maar we hebben ook een loslopende hond betrapt', vertelt Teunissen.

Populatiemodel
Harde resultaten zijn er nog niet. De onderzoekers denken in de herfst alles doorgerekend te hebben. Wat wel duidelijk is, is dat predatie misschien wel een net zo grote doodsoorzaak is voor kuikens als bijvoorbeeld het schudden en het maaien van het gras door boeren. Hans Schekkerman van Alterra gaat deze zomer de onderzoeksgegevens analyseren in een populatiemodel, zodat er cijfers uitkomen die een beeld schetsen voor heel Nederland.
De nesten die Majoor vandaag controleert zijn niet leeggeroofd. In zowel de gruttonesten in het hoge gras als in de kievitnesten op een kale maïsakker liggen de eieren netjes met de punten naar elkaar. De videobanden die Majoor verzamelt, zijn echter ook om andere redenen interessant, vertelt Teunissen. 'We zoeken nog een student die de banden wil bekijken. Vorig jaar hadden we er zo'n 260, dit jaar halen we misschien de 350. Die bevatten een schat aan materiaal. Je kunt bijvoorbeeld zien hoe een grutto-ei uitkomt. Het kuiken komt eerst onder de broedende ouder vandaan, loopt een rondje en kruipt er dan weer onder.' / MW

Re:ageer