Wetenschap - 1 januari 1970

‘Vitaminen toevoegen aan bulkproducten kan voor enorme

‘Vitaminen toevoegen aan bulkproducten kan voor enorme

‘Vitaminen toevoegen aan bulkproducten kan voor enorme

gezondheidsverbetering zorgen’

De ‘verketteraar van de moestuin’ krijgt de Eijkmanmedaille

Lange tijd was prof. Clive West omstreden in het wereldje van de
specialisten die bepalen hoeveel vitamine A, zink, ijzer of andere
nutriënten we dagelijks moeten binnenkrijgen. Geen wonder, want als zijn
berekeningen klopten, was het voedingsprobleem in de arme landen stukken
groter dan we al dachten. Na jaren van stille strijd heeft het Eijkman
Medaille Fonds de Wageninger beloond voor zijn werk en zijn bijdrage aan de
kennis over voedingsdeficiënties.

Dat hij een ketter was begreep West pas toen hij eind jaren negentig een
aanbevelingsbrief onder ogen kreeg, waarin een collega hem voordroeg als
lid voor het steering committee van de International Vitamin A Consultative
Group, het belangrijkste lichaam op het gebied van vitamine A. In de brief
stond dat hij nu wel lang genoeg bij ontmoetingen en andere gebeurtenissen
was weggehouden. ,,Ik stond bekend als een relschopper’’, zegt West
verontschuldigend.
West dankte zijn ketterse reputatie aan een aanval op de normen voor de pro-
vitamine bètacaroteen. Die plantaardige stof zet in het lichaam om in
vitamine A. Een tekort aan vitamine A veroorzaakt stapje voor stapje
blindheid en vermindert de weerstand tegen ziektekiemen. Van alle kinderen
die aan de honger sterven, overlijdt een derde door een tekort aan vitamine
A.
Vitamine A zit in ruime hoeveelheden in dierlijke producten. Is de inname
daarvan gering of zelfs nihil, zoals in de arme delen van de wereld nog
steeds het geval is, dan zijn mensen aangewezen op het bètacaroteen in
bladgroenten en fruit. Wetenschappers rekenen daarom aan de hoeveelheid
bètacaroteen die je nodig hebt om aan voldoende vitamine A te komen.
In de vroege jaren negentig ontdekten West en zijn promovenda Saskia de Pee
dat de omzetting van de pro-vitamine in vitamine A beduidend minder
efficiënt verloopt dan de handboeken aangaven. ,,Vooral bladgroenten waren
een beroerde leverancier’’, zegt West. ,,In studies in Vietnam en Indonesië
konden we achterhalen dat het lichaam 26 microgram bètacaroteen uit
spinazie nodig heeft om 1 microgram vitamine A te maken. Fruit was een
beter leverancier, maar uit een mengsel van groenten en fruit moest het
lichaam nog steeds 21 microgram bètacaroteen halen om 1 microgram vitamine
A te maken.’’

Boze brieven

De experts gingen er in hun adviezen nog van uit dat 6 microgram
bètacaroteen volstond om 1 microgram vitamine A te maken. ,,Die norm was
gebaseerd op onderzoek onder laboratoriumomstandigheden’’, zegt West. Soms
gebruikten onderzoekers supplementen of plantaardige olie als bron van
caroteen, soms vermaalden ze de groenten zodat het bètacaroteen beter
beschikbaar werd.
Wests ontdekking had, zonder dat hij het wist, een politieke impact. Om het
tekort aan vitamine A te bestrijden, adviseerden wetenschappers toen nog,
moesten hulporganisaties en overheden de aanleg van moestuinen stimuleren.
Meer groenten en meer fruit moesten de gevaarlijk lage vitamine A-spiegels
verhogen. Wests ontdekking betekende echter dat die strategie onvoldoende
werkte. Als je op groenten en fruit was aangewezen, had je dagelijks
letterlijk kilo’s nodig om in je vitamine A-behoefte te voorzien.
,,Ik kreeg boze brieven’’, herinnert West zich. ,,How dare you attack home
gardens?’’, vroegen mensen me. Ik had iets verschrikkelijks gedaan. Ik heb
wel eens uitgelegd dat ik helemaal niets tegen moestuintjes had. Ik denk
dat ze het voedingspatroon gevarieerder maken, zei ik dan. Ik denk alleen
niet dat ze het tekort aan vitamine A verminderen. Maar dat hielp niet.’’

Inmiddels is Wests onderzoek geaccepteerd door zijn collega’s. De
richtlijnen die advieslichamen hanteren voor de omzetting zijn de laatste
jaren gestegen, al zijn ze nog niet zo hoog als West ze graag zou hebben,
en de hoogleraar zelf is lid geworden van de comités die hem lange tijd
buiten de deur wilden houden. Ook de oplossing die West voor het
deficiëntieprobleem aandraagt, verrijking van voedsel met nutriënten of het
veredelen van gewassen zodat ze meer vitamine A aanmaken, is niet langer
omstreden.

Medaille
Op 1 oktober kreeg West van het Eijkmanfonds niet alleen een medaille voor
zijn werk op het gebied van vitamine A. Volgens het fonds, dat de prijs
jaarlijks toekent aan wetenschappers die de ‘tropische geneeskunst in de
breedste zin’ verder helpen, kreeg West de prijs ‘voor zijn gehele oeuvre
op het gebied van de internationale voedingsleer’.
West zelf vermoedt dat hij de prijs heeft te danken aan het
toepassingsgerichte karakter van zijn onderzoek. Zijn studies en die van
zijn aio’s beschrijven niet alleen het probleem, maar dragen ook
oplossingen aan
Zo ontdekte de door West begeleide ir. Hans Verhoef dat de bloedarmoede,
die in grote delen van Afrika voorkomt, met ijzerpillen op te lossen is.
Andere onderzoekers waren altijd bang geweest dat malaria daar een stokje
voor zou steken. Meer ijzer betekende meer rode bloedcellen, en dat
betekende meer voedingsstoffen voor de malariaparasiet. Onderzoek onder
kinderen met malaria leerde echter dat die theorie geen hout snijdt.
West gelooft in rechtlijnige oplossingen. Door verrijking van voedsel en
het verstrekken van voedingssupplementen kan het probleem van de
voedingsdeficiënties straks tot het verleden behoren, denkt hij.
,,In 1990 had nog anderhalf miljard mensen een tekort aan jodium. In de
jaren negentig zijn landen als China en Indonesië programma’s begonnen
waarin ze jodium toevoegen aan voedingsmiddelen, en die zijn succesvol
gebleken. Nu is er nog ‘slechts’ een half miljard mensen met een
jodiumtekort.’’
Een tekort aan jodium betekent dat het schildklierhormoon in het lichaam
een vorm aanneemt die niet kan doordringen tot de hersenen. Omdat
schildklierhormoon nodig is voor de ontwikkeling van hersenweefsel, wordt
de mentale ontwikkeling daardoor geremd. Het langdurig geven van extra
jodium kan het IQ met gemiddeld tien punten doen toenemen.
Dat zou ook met vitamine A moeten gebeuren, vindt West. ,,Door de vitamine
toe te voegen aan bulkproducten als meel kun je in één klap een enorme
gezondheidsverbetering bewerkstelligen. Dat kun je – met alle respect – met
moestuintjes op je buik schrijven.’’ |

Willem Koert

Re:ageer