Wetenschap - 29 augustus 2010

Visvet vooral goed voor hartpatienten met diabetes

Hartpatiënten hebben geen baat bij omega-3 vetzuren uit vis en plantaardige oliën. Maar mensen die daarnaast ook diabetes hebben blijken wel voordeel te ondervinden van deze vetzuren.

makreel bevat veel omgea-3 vetzuren
Dit stelt Daan Kromhout, hoogleraar Volksgezondheidsonderzoek, bij de presentatie van de resultaten van zijn Alpha Omega Trial op het congres van de European Society of Cardiology in Stockholm op 29 augustus. Ruim 30 duizend hartspecialisten en wetenschappers bezoeken de bijeenkomst. Tegelijkertijd verschijnt ook een publicatie in het gezaghebbende tijdschrift de New England Journal of Medicine.
Kromhout en medewerkers bestudeerden in het 10 jaar durende onderzoek de effecten van omega-3 vetzuren op hart- en vaatziekten bij een kleine 5000 hartpatiënten. Die vetzuren komen onder meer in vis en sommige plantaardige oliën voor. 'De omega-3 vetzuren hadden geen invloed op hart-en vaatziekten bij de onderzochte patiënten. Maar als die patiënten ook diabetes hadden, bleek extra inname van omega-3 visvetzuren het risico op dodelijke hartinfarcten met 50 procent te verminderen. Ook verkleinden de omega-3 vetzuren in zowel vis als plantaardige oliën het risico op ernstige hartritmestoornissen bij deze patiënten', vertelt Kromhout. 'Daarnaast was bij vrouwelijke hartpatiënten, die extra omega-3 vetzuren uit plantaardige oliën kregen, het risico op hart- en vaatziekten met een kwart verlaagd'.
Homeopathie
Het verhaal over gezonde omega-3 vetzuren begon allemaal veertig jaar geleden. Deense onderzoekers ontdekten dat Inuit, of Eskimo's, tien maal minder kans hadden om aan een hartinfarct te overlijden dan de Deense bevolking. De onderzoekers schreven dit toe aan het voedingspatroon van de Inuit, dat extreem rijk was aan vetten uit vis, zeehonden- en walvisspek.
Kromhout ontdekte in 1985 dat ook een beetje vis al beschermt tegen die welvaartsziekte. Op basis van de resultaten van de inmiddels beroemde Zutphen-studie, waarin hij de relatie tussen vis en hartziekten bij gezonde mannen van middelbare leeftijd uit Zutphen bestudeerde, concludeerde hij dat de kans op een dodelijke hartaanval halveert als je wekelijks 1 tot 2 maal vis eet. Het was een complete verrassing dat dit beschermende effect ook al optreedt bij zo'n lage visinname. Inuit aten namelijk dagelijks maar liefst 400 gram zeevoedsel, wat neerkomt op 7 gram omega-3 vetzuren. De mannen van de Zutphen-studie kregen gemiddeld niet meer dan 0,15 gram van die visvetzuren per dag binnen. 'Mijn collega's dachten dat ik aan homeopathie deed', lacht Kromhout. De resultaten werden de jaren erop bevestigd door collega epidemiologen.
Maar vervolgonderzoek was nodig. Een verband tussen visvetzuren en hartziekten in een epidemiologisch onderzoek wil nog niet zeggen dat het ook een oorzakelijke relatie is. Andere factoren kunnen ook een rol spelen. 'Bij vis hoort een goed glas witte wijn en we weten dat matig alcohol gebruik ook goed is voor hart en bloedvaten. Dus is het nu de vis of de wijn die voor dit beschermende effect zorgt?', legt de hoogleraar uit. 'Om aan te tonen dat visvetzuren werkelijk hart- en vaatziekten voorkomen, hebben we de Alpha Omega Trial opgezet.'
Dotteren
Kromhout verdeelde de proefpersonen, allemaal hartpatienten tussen de 60 en 80 jaar, willekeurig over vier groepen. Elke groep kreeg een identiek smakende margarine van verschillende samenstelling, ontwikkeld door Unilever. Een groep kreeg een margarine met alleen de omega-3 visvetzuren EPA en DHA, een groep kreeg margarine met alleen het de plantaardige omega-3 vetzuur ALA, de derde groep kreeg een combinatie van EPA, DHA en ALA terwijl de margarine van de controle groep helemaal geen omega-3 vetzuren bevatte. Kromhout berekende dat als je elke dag de omega-3 bevattende margarine op brood smeert, dit overeenkomt met ongeveer tweemaal per week vette vis; voldoende voor het beschermend effect. De proefpersonen noch de onderzoekers wisten welke margarine ze hadden gekregen; dubbelblind heet dat in vaktermen. 'Dit onderzoek is het eerste dubbelblinde voedingsonderzoek naar de effecten van omega-3 vetzuren op hart- en vaatziekten', stelt Kromhout. Gedurende 40 maanden volgden de onderzoekers de vier groepen. Ze keken onder meer naar sterfte door een hartaanval en naar hartgerelateerde ziekenhuisbehandelingen, zoals dotteren of een bypass operatie.   
Hartritmestoornissen
Ondanks het vele onderzoek naar de verbanden tussen omega-3 vetzuren en hart- en vaatziekten is nog steeds niet precies bekend hoe die visvetzuren nu precies tegen die ziekten beschermen. Marianne Geleijnse, epidemioloog en Universitair hoofddocent Humane Voeding, en tevens coördinator van de Alpha Omega Trial, denkt dat omega-3 vetten op een of andere manier ernstige hartritmestoornissen voorkomen. Voor een goed functioneren van het hart is een goede geleiding van elektrische prikkels door het hartweefsel noodzaak. 'We zien bij een inname van ongeveer 150 milligram omega-3 vetzuren per dag geen verandering van het cholesterol in het bloed of de bloedstolling. Wel worden die vetzuren snel in de celmembranen ingebouwd', zegt Geleijnse. 'Dit zou kunnen leiden tot een betere overdracht van elektrische prikkels, waardoor er minder snel hartritmestoornissen optreden.' Een andere mogelijkheid is volgens haar een gunstig effect van omega-3 vetzuren op aderverkalking.
Voedingsadviezen
Nu er alleen beschermende effecten van omega-3 vetzuren zijn gevonden bij vrouwelijke hartpatiënten en hartpatiënten met diabetes, rijst de vraag welke consequenties de Alpha Omega Trial heeft en of de voedingsadviezen van de Gezondheidsraad om regelmatig vis te eten nog wel gelden. Volgens Geleijnse moeten de resultaten van de studie vooral gezien worden in relatie tot de proefpersonen: hartpatiënten die worden behandeld voor de ziekte. 'Blijkbaar is de behandeling van deze patiënten in Nederland zodanig goed, dat visvetzuren daar weinig meer aan kunnen toevoegen', legt ze uit. 'Alleen als je een hoog risico hebt, zoals hartpatiënten die ook diabetes hebben,  kunnen visvetzuren de ziekte en sterftekans verminderen.' Volgens haar geeft de trial geen antwoord op de vraag over het belang van vis in de voeding van gezonde personen. Omdat bij gezonde personen de kans op hart- en vaatziekten veel kleiner is dan bij hartpatiënten, heb je volgens de onderzoekers zeker tien maal zoveel mensen nodig die aan zo'n onderzoek meewerken. Dit maakt het praktisch en financieel onhaalbaar. Maar een overweldigende hoeveelheid epidemiologische onderzoeken geven aan dat vis ook goed is voor gezonde personen. Geleijnse: 'Om hart- en vaatziekten te voorkomen blijft een gezond voedingspatroon, met minstens een maal per week vis, van groot belang.'
Slapeloze nachten
Het onderzoek is niet geheel zonder slapeloze nachten verlopen. 'Ik ben ongerust geweest over heel veel dingen, niet in de laatste plaats de financiering van dit project', blikt Kromhout terug. 'Ook toen bleek dat het aantal sterfgevallen ten gevolge van hart- en vaatziekten minder dan de helft was dan verwacht, hebben we echt getwijfeld of het onderzoek wel wat zou opleveren.' De hoogleraar verwacht dat een grote trial als deze een unicum zal blijven. Niet alleen vanwege de kosten van miljoenen euro's, maar vooral omdat de preventieve cardiologie oprukt. 'Mensen met een verhoogd cholesterol en/of te hoge bloeddruk, belangrijke risicofactoren voor hartziekten, worden al behandeld voordat ze daadwerkelijk hartproblemen krijgen', stelt Kromhout. 'Een goede zaak, maar het maakt het doen van onderzoek naar de rol van voeding bij het ontstaan van deze  ziekten een stuk lastiger.'

Re:ageer