Wetenschap - 11 april 1996

Verschil tussen examen en leerdoel van vak is soms groot

Verschil tussen examen en leerdoel van vak is soms groot

Examens bepalen in belangrijke mate het studeergedrag van studenten, maar wat is een goed examen? Het vereist ondermeer dat docenten zorgvuldig nadenken over de leerdoelen van het vak. Vakspecialisten moeten zich inhouden: leuke vragen zijn vaak niet eerlijk tegenover studenten.


Ik weet er niks van af, maar toch bedankt voor de veertig uur", schreef een student in december 1994 op het evaluatieformulier na afloop van het examen Tropische Hygiene. De student had zich voorbereid met behulp van oude examens. Een uurtje werk. Destijds geen ongebruikelijke voorbereiding voor het inmiddels herziene vak, dat ondermeer verplicht is voor studenten die in aanmerking willen komen voor een tropenbeurs.

De examenzaal in het Scheikundegebouw stroomde in 1994 na het begin van dit examen verbluffend snel leeg. Tussen het uitdelen van de opgaven en het vertrek van de eerste studenten zaten slechts enkele minuten. Eenmaal in de gang maakten studenten zich vrolijk over die ene, kennelijk nieuwe vraag, die ze noodgedwongen hadden gegokt en grapten ze over collegastudenten die een kwartier na aanvang nog niet naar buiten kwamen: ze zouden toch niet de reader hebben bestudeerd?

Het gemak waarmee studenten, uitzonderingen daargelaten, in het verleden voor Tropische Hygiene een studiepunt scoorden, is waarschijnlijk uitzonderlijk. Maar het voorbeeld maakt wel duidelijk dat de ijver van studenten in hoge mate wordt bepaald door de vraag hoe het examen eruit ziet. Hoe nuttig de student de stof ook vindt; geen student gaat in de drukke examenperiode veel tijd steken in een vak dat de reputatie heeft een inkopper te zijn.

Examens zijn belangrijk voor het leergedrag van studenten", stelt onderwijskundige drs J.J. Steen. Zeker in Wageningen, met kleine studentenaantallen. Iedereen weet wat hij op een examen kan verwachten." Steen herinnert zich een docent die met zijn vak veel wilde bereiken, maar teleurgesteld was over het gebrek aan inzicht van zijn studenten. De onderwijskundige kwam tot de conclusies dat de colleges en werkcolleges in orde waren. Toen hij echter oude examens bekeek, vond hij daarin maar weinig van de hoge leerdoelen terug. De docent besloot op advies van Steen het examen anders aan te pakken. Ik hem wel gewaarschuwd eerst een proefexamen voor te leggen aan zijn studenten."

Validiteit

Steen laat docenten tijdens een basiscursus Didactiek een zelfgemaakt examen beoordelen. Daarbij besteedt hij vooral aandacht aan de validiteit van examens: meet de docent wat hij meten wil? Met behulp van een specificatietabel kunnen docenten zien in hoeverre het examen overeenstemt met de vooraf gestelde leerdoelen. Voor iedere opgave moet de docent in een tabel aangeven wat het onderwerp en het niveau van de vraag is. Links in de tabel komen de kennis- en begripsvragen, een vrij laag niveau. Meer naar rechts komen de eenvoudige toepassingen, de complexe vragen en uiterst rechts de vragen waarbij de student een oordeel moet geven.

De specificatietabel is iedere cursus weer een succesnummer. Steen: Voor veel docenten is het een eye opener. Ze ontdekken vaak dat ze erg veel op het niveau van kennisvragen en eenvoudige toepassingen blijven zitten."

Steen vind het niet erg dat studenten via oude examens leren, mits die goed in elkaar zitten. Bij goede examens zal de student meestal toch het boek erbij moeten pakken. Als het echt valide examens zijn en je hebt er maar een paar van, zul je het met die examens alleen niet halen. Tenzij de docent maar een deel van de stof toetst", aldus Steen.

LUW-studenten klagen weinig over examens, hoort Steen van docenten. Bij de inzage van examens zien de docenten alleen de studenten met een vijf, die hopen er een puntje bij te veroveren. In de toekomst wordt dat mogelijk anders. Met de prestatiebeurs kan het missen van een examen de student flink geld gaan kosten. Bovendien heeft een student na invoering van het blokkenonderwijs in 1997 nog maar twee examenmogelijkheden per jaar over. Het ligt voor de hand dat studenten dan eerder voor zichzelf opkomen, als ze menen dat hen met het examen onrecht is aangedaan.

Slagingspercentage

Bedrijfsongevallen mogen straks niet meer voorkomen. Wanneer een slagingspercentage onverwacht laag uitvalt, moeten docenten niet aarzelen om zo snel mogelijk een herkansing te geven, liet rector magnificus prof. dr C.M. Karssen de vaste commissie onderwijs onlangs weten.

Een laag slagingspercentage hoeft niet per se aan het examen te liggen. Het kan ook zijn dat de docent ziek wordt en dat de vervanger een deel van de stof niet goed uitlegt. Ook kan de docent tijdens het college de nadruk leggen op kennis en tijdens de toets opeens naar inzicht in de stof vragen. De beoordeling of een examen valide is, is voor studenten lastiger te maken dan voor docenten, denkt Steen. Maar als de leerdoelen in de studiewijzer staan, kunnen studenten in principe ook een specificatietabel invullen.

Drs F.A.J.G. Geurts van de vakgroep Fysische en kolloidchemie houdt zich in het kader van een scriptie voor de M.Sc.-opleiding Quality management bezig met de kwaliteit van examens. Hij heeft zich verbaasd over de enorme hoeveelheid literatuur over dit onderwerp. Wat Geurts betreft mag daar meer belangstelling voor komen. Want soms gaan eenvoudig te vermijden dingen mis, zoals moeilijk taalgebruik. Onduidelijke vragen komen nog steeds voor. Ik weet dat er examens worden gemaakt waarvoor collega-docenten niet slagen, omdat de vragen onduidelijk zijn. Studenten worden daar echter wel op afgerekend. Ik vind daarom dat docenten examens altijd aan een collega moeten voorleggen."

Voetnoot

Docenten zijn vakspecialisten en dat is bij het maken van examens een nadeel. Geurts: Een docent vergeet nog wel eens dat een student, zeker een eerstejaars, niet over de context beschikt die voor hem vanzelfsprekend is." Hij haalt een voorbeeld uit de literatuur aan: een docent vraagt op een examen over duizend bladzijden collegestof een klein stukje uit een voetnoot. Zijn argument daarbij is dat de uitspraak in de voetnoot afkomstig was van een van de belangrijkste personen uit het vakgebied. De docent vergeet echter dat die persoon studenten helemaal niets zegt.

Geurts, die ondermeer betrokken is bij het examen voor het propaedeusevak Fysische chemie, merkt het ook op de vakgroep. Als iemand enthousiast binnen komt met de mededeling van Nou heb ik toch een leuke examenopgave, weet ik al bijna zeker: die vraag komt er niet in. Ik vind het altijd wel leuk om er naar te kijken, en even te puzzelen, dat wel. Maar meestal is het een vraag die je studenten niet kunt aandoen."

Re:ageer