Wetenschap - 1 januari 1970

Van schoenlapperzoon tot kaartenmaker

Van schoenlapperzoon tot kaartenmaker

Van schoenlapperzoon tot kaartenmaker


De voorliefde van de zestiende eeuwse humanisten voor Latijnse namen is er
de oorzaak van dat de in 1511 geboren Gerard Kremer nu bekend staat als
Mercator. Geograaf Nicolas Crane verhaalt in zijn biografie over de
grondlegger van de wereldkaart en de geografie omstandig over de keuze die
Kremer maakte. ‘'Kremer' (of 'Cremer') was het Duitse en Nederlandse woord
voor 'koopman' ('kramer') en Gerard besloot een gelatiniseerde koopman te
worden, Mercator. Daarmee legde hij ook de verbinding met de mercator, de
handelaar in boeken die van stad tot stad trok, en met de koopman die
wereldburger was geworden, de selfmade, multiculturele opportunist die zich
niets aantrok van staatkundige of kerkelijke grenzen, die speculeerde,
handelde, contracten sloot op jaarmarkten en aan havenkades, die kunsten en
vloten financierde. Van Macropedius zal hij ook gehoord hebben van de
populaire komedie Mercator van Plautus - misschien heeft hij er zelfs in
gespeeld. En Macropedius, die Plinius graag citeerde in zijn toneelstukken,
heeft zijn leerling vermoedelijk laten kennismaken met hoofdstuk III van
Naturalis historia, waarin het woord mercator op een manier wordt gebruikt
die een jongeman op zoek naar een nieuw imago zal hebben aangesproken. De
Romeinse schrijver noemde de Tiber 'Mercator placidissimus', waarmee hij de
belangrijkste rivier van Italië omschreef als 'de goedgunstige ondernemer
in producten ter wereld'. Misschien heeft het symbool dat Plinius gebruikte
voor de Tiber als een goedaardig medium van wereldwijde ruilhandel wel het
meest tot verbeelding gesproken van een gevoelige jongen die opgegroeid was
aan de Schelde.'
Ik citeer dit zo uitvoerig, niet alleen omdat het citaat duidelijk maakt
dat Crane een heel leesbaar en feitenrijk boek heeft geschreven: Crane is
een echte verhalenverteller. Maar ook omdat hij de feiten die hij opdook,
in zijn waarschijnlijk erg uitgebreide onderzoek voor de biografie, vaak op
zijn eigen manier weet te interpreteren en aan te kleden. De verbinding
tussen de gevoelige jongen die opgroeide aan de Schelde en de Tiber is
natuurlijk wat vergezocht, maar geeft ook een inzicht in de zestiende eeuw,
waarin Mercator leefde. Zo lardeert Crane in veel van zijn verhalen over
Mercator op handige wijze allerlei kleine weetjes die een aardig beeld
geven het leven ten tijde van de Renaissance en het humanisme.
Het boek leest daardoor als een trein: van de schoenlapperzoon die in Den
Bosch op school gaat, in Leuven studeert - wetenschap en filosofie
vermengend zoals dat toen gebruikelijk was - tot de wetenschapper die aarde
en heelal verbond in zijn kosmologie en de kaartenmaker die als eerste de
meest complete beelden van de aarde wist te maken.
De doorbraak voor Mercator kwam toen hij werd betrokken bij het ontwerpen
van de globe die arts en wiskundige Gemma Frisius en graveur en globemaker
Gaspar van der Heyden aan het maken waren voor keizer Karel V. Voor die
globe ontwierp hij kalligrafische conventies om het onderscheid tussen
regio's, plaatsnamen, sternamen en geografische beschrijvingen duidelijk te
krijgen. En voor zijn eerste kaart in 1537 - van het heilige land Palestina
- gebruikte hij een constante schaal, iets wat in die tijd ongebruikelijk
was. Maar veel boeiender dan die wetenschappelijke en filosofische
vooruitgang die Mercator persoonlijk doormaakt, is het brede beeld dat
Crane schetst van de wetenschap uit de zestiende eeuw, doordesemd met
Latijn, wereldomvattend, en altijd met duidelijke verwijzingen naar de
geschiedenis van de aarde, het begin van het heelal. Renaissance-
wetenschap, net als de Latijnse naam Mercator.

Nicolas Crane, Mercator - De man die de aarde in kaart bracht, Ambo, ISBN
9076341508, € 39,90.

Re:ageer