Organisatie - 10 februari 2011

Up or out - De wetenschappelijke competitie van de tenure track

Van postdoc tot persoonlijk hoogleraar in twaalf jaar. Het vorig jaar gestarte systeem van tenure tracks biedt jonge wetenschappers een carrièrekans. Maar het legt ook een grote nadruk op prestatie en toetsing. Wat vinden de kersverse tenure trackers er zelf van?

Petra Derksen, universitair docent
De verkenningstocht naar de tenure track-­onderzoekers begint met een verrassing. Menigeen denkt bij tenure track aan harde beta's die hun DNA-onderzoek goed kwijt kunnen in de science tijdschriften met een hoge impactfactor. Maar de 64 onderzoekers die vorig jaar aan tenure track zijn begonnen in Wageningen, zijn overwegend maatschappij- en milieuwetenschappers. Bij Plant en Dier doen, bij afwezigheid van vacatures, slechts een handjevol medewerkers mee. Ook opvallend: 42 procent van de deelnemers is vrouw.
Tenure track biedt de deelnemers elke drie jaar promotie naar een hogere wetenschappelijke functie. Voorwaarde is dat ze hoge waarderingscijfers krijgen voor hun onderwijs, veel publiceren in wetenschappelijke toptijdschriften en onderzoeksprojecten binnenhalen, zodat ze aio's kunnen begeleiden. Bij elke loopbaanstap worden de criteria zwaarder. Doel is dat ze een eigen onderzoeksgroep opbouwen en doorgroeien tot persoonlijk hoogleraar. Wetenschappers die niet deelnemen aan tenure track, komen niet langer voor promotie in aanmerking.
Vorig jaar leidde de introductie van de tenure track tot veel commotie. De critici meenden dat de individuele eisen egoïstisch gedrag zouden belonen en samenwerking zouden belemmeren. Toch zijn vriend en vijand het over één ding eens: er is nu tenminste loopbaanbeleid. Met het gehop van tijdelijk contract naar tijdelijk contract, zonder uitzicht op een baan, kun je niets opbouwen. Met tenure track kun je wetenschappelijk talent binden. Tenure track is een kans op een loopbaan.
Op de Leeuwenborch zijn twintig medewerkers ingestroomd in het nieuwe loopbaanbeleid. Jacqueline Bloemhof is in oktober 2009 is aangenomen als universitair hoofddocent (uhd) bij de leerstoelgroep Operations Research & Logistics. Om aan tenure track te voldoen, moet ze de komende vijf jaar onder meer vier promovendi afleveren. 'Dat is niet reeel, want het betekent eigenlijk dat ik gelijk met vier aio's had moeten beginnen.' Ze begeleidt  nu twee promovendi en er staan twee  aio-vacatures uit. Maar echt zenuwachtig maakt ze zich niet. 'Ik heb een vaste aanstelling, net als in Rotterdam. Ik wil persoonlijk hoogleraar worden en er is voldoende tijd om daar naartoe te werken.'
Veel Nederlandse universiteiten hebben de afgelopen jaren tenure track ingevoerd, maar de wijze waarop verschilt per instelling. In Rotterdam bestaat er geen tenure track voor  persoonlijk hoogleraar zoals in Wageningen. Bovendien moest iedereen in Rotterdam voldoen aan de voltijds eisen, terwijl Wageningen de criteria aanpast aan de werkweek. Bloemhof, die 28 uur ofwel 0,7 fte werkt, moet zeventig procent van de tenure track criteria halen. Die regeling blijkt met name vrouwen met opgroeiende kinderen aan te spreken.
Ratrace
Loopbaankans of ratrace, wie had er gelijk? De reacties uit het veld zijn wisselend, een jaar na invoering van het systeem. Gerry Jager is in september begonnen bij de leerstoelgroep Sensoriek en eetgedrag van Kees de Graaf. Ze is psycholoog, afkomstig van de Universiteit Utrecht. 'Ik werd aangetrokken door het Wageningse loopbaanbeleid. De criteria zijn zwaar, maar ik heb ambitie om hoogleraar te worden en krijg nu een kans.'
Maar er zijn ook docenten die min of meer gedwongen in tenure track terechtkwamen. Zoals de socioloog Petra Derkzen. Na afloop van haar tweede tijdelijke contract mocht ze op haar eigen baan solliciteren. Dan moest ze wel in tenure track instromen. Die aanpak verklaart het hoge aantal tenure track docenten in de Leeuwenborch. Derkzen voldeed aan de instapeisen en heeft nu een vaste aanstelling. Maar er zijn ook maatschappijwetenschappers in tenure track op een tijdelijk contract. Die voelen veel meer druk, want de criteria zijn zwaar.
Ik of de groep
Die zware persoonlijke criteria geven veel tenure track-­onderzoekers het gevoel dat ze moeten kiezen. Streven ze hun eigen carrière na of dienen ze het belang van de onderzoeksgroep? Derkzen zit nu in een Europees project met veel partners en is betrokken bij drie vakken. In te­nure track termen: veel overleg en weinig publicaties. Haar benoemingscommissie gaf het advies: verminder dat overleg, kies voor je persoonlijke carriere, richt je op NWO. Derkzen slaat dat advies in de wind. Ze heeft het EU-netwerk nodig om haar nieuwe vakgebied - sociologie van de voeding - te ontwikkelen. Ze kiest voor de groep, met het gevaar dat ze de criteria niet haalt.
Jager merkt dat ze sinds haar tenure track contract minder adhoc werkt. 'Ik ben strategischer bezig om mijn doelen te halen. Toen de subsidieaanvraag was gehonoreerd waaraan ik had meegeschreven, zei ik tegen de hoogleraar: ik wil er dit voor terug. Zonder tenure track weet ik niet of ik dat had gedaan. Ik zie dat niet als egoïstisch. Ik ben immers degene die straks op het resultaat wordt afgerekend. Je moet assertief zijn.'
De onderzoekers moeten hun persoonlijke doelen halen, maar verzaken in de groep kan niet. En de groepsmores worden bepaald door het vaste personeel, degenen die - uitzonderingen daargelaten - niet op tenure track zaten te wachten. Dat personeel denkt niet: tenure track is een kans, zegt Jager. 'Die denken eerder: als de mensen met tenure track promotie maken, gaat dat ten koste van mij.'
Imke de Boer werkte jarenlang als ud bij Dierlijke Productiesystemen en is sinds september gepromoveerd tot uhd in tenure track. 'Dit systeem biedt de mogelijkheid om verder te komen.' Ze werkt hard aan het binnenhalen van projecten en denkt de criteria voor een volgende promotie over drie jaar te gaan halen. Maar ze steekt er wel een dag extra in. 'Ik wil me niet drukken in de groep. De kritiek dat je met tenure track voor jezelf kiest, heeft natuurlijk best een basis. Ik sta ook in de practicumzaal, ik wordt niet ontzien. Daarom werk ik niet mijn formele 32 uur maar ruim 45 uur.' Anderen zijn wat kieskeuriger. 'Ik probeer de balans tussen onderwijs en onderzoek goed te bewaren', zegt Jacqueline Bloemhof. 'Dat vraagt om keuzes,  anders hou ik niet voldoende tijd over voor projecten en promovendi.'
Concurrentie
Ondertussen worden wel alle vacatures volgens de tenure track droom - van postdoc naar persoonlijk hoogleraar in twaalf jaar - ingevuld. Alleen, er zijn meer tenure track aanstellingen dan hoogleraarsposten. Dat kan op termijn gaan wringen. Neem de jonge succesvolle groep van Cees de Graaf. Naast Gerry Jager is daar nog een tenure tracker aangenomen, dit jaar start een derde medewerker ermee. 'Ik werk met hen samen', zegt Jager, 'maar je bent ook elkaars concurrent. Want over twaalf jaar kunnen we niet alle drie hoogleraar worden. De universiteit zegt: dat kan in principe wel. Maar dan moet onze groep waanzinnig expanderen, dat kan in praktijk niet. Dat is wel een punt hoor, zeker als we de komende jaren meer vacatures krijgen. Je selecteert nu mensen aan de poort die allemaal omhoog willen. Dat kan onrust creëren.'
Over zes jaar worden de prestaties van Jager en haar collega's onder de loep genomen door de benoemingscommissie voor een uhd-plaats. Wordt het dan up or out? Pim Brascamp zit in alle beoordelingscommissies voor uhd-plaatsen van de kenniseenheden. Hij ziet erop toe dat de onderwijskwaliteiten goed worden meegenomen. 'Wij moeten beoordelen of deze persoon over enkele jaren persoonlijk hoogleraar kan worden', aldus Brascamp die verrast zegt te zijn over het niveau. 'We hebben meer talent dan ik dacht. Dan bedoel ik mensen die zowel goed in onderwijs als onderzoek zijn.'
Maar hoe moet het straks? 'De regel up or out maakt een koude indruk', zegt Brascamp. 'Ik pleit voor een manier van omgaan met de feiten die niet erg rigide is. Tegelijkertijd kunnen niet alle kandidaten up, daar hebben we het geld niet voor. Dan wijs ik er op dat tenure track ook is bedoeld om de doorstroming te bevorderen. Als we niet verder willen, moeten we wat anders voor ze zoeken. Je ziet toch aankomen of iemand het redt?'    
jeugdopleiding
‘Ik ben erg blij met wat ik tot nu toe zie in het tenure track systeem en wat ik hier terug hoor’, reageert rector magnificus Martin Kropff. ‘Laatst had ik een bijeenkomst met tien tenure trackers. Ik was enorm onder de indruk van hun kwaliteit en geïnspireerdheid. Als we dat niveau binnen kunnen blijven halen, staat onze universiteit er over tien jaar internationaal nog beter voor. Wij hebben geen budget om topgroepen bij goede universiteiten weg te kopen zoals in de VS gebeurt. We moeten het van onze eigen jeugdopleiding hebben. Die jeugdopleiding is tenure track. We willen het verder verbeteren. De huidige evaluatie van het systeem moet dat mogelijk maken.’
 
Jacqueline Bloemhof
'Eisen zijn fors'
De econometrist Jacqueline Bloemhof werkt sinds oktober 2009 bij de leerstoelgroep Operations Research and Logistics. Bloemhof richt zich op duurzame logistiek. 'We hebben veel tijd geïnvesteerd in het binnenhalen van aio-projecten.  Ik begeleid nu twee promovendi en we hebben twee aio-vacatures. Dat is ook nodig om de publicatiecriteria te kunnen halen. Je moet minstens drie artikelen per jaar in toptijdschriften publiceren.'
Bloemhof werkt nu officieel 28 uur per week, maar hoeveel werkt ze echt? 'Bijna 40 uur. Dat heb je nodig om de eisen te halen, want die zijn fors. Ik werk veel in de avonden en het weekend, dan heb ik de rust om te lezen en te schrijven. Als je werk je passie is, is het ook niet zo erg om dit buiten kantooruren te doen.  Ik heb drie kinderen, tussen de 9 en 15 jaar. Ik ben woensdag vrij en zo is de combinatie werk-gezin goed te doen.'
Imke de Boer
'Niet nog eens 23 jaar universitair docent'
Imke de Boer werkte zestien jaar als docente bij Dierlijke Productiesystemen. Vorig jaar ging ze bij zichzelf te rade. 'Ik ben 44 jaar en wil niet nog eens 23 jaar ud blijven. Tenure track biedt de mogelijkheid om verder te komen.' Ze ontwikkelt methoden om de duurzaamheid van veehouderijsystemen te beoordelen. 'Ik ben vooral inhoudelijk gedreven, ik wil een onderzoeksterrein neerzetten. Het komt me niet aanwaaien. Maar zolang je voldoende lol hebt, gaat het goed.'
De Boer heeft drie kinderen. De jongste is vijftien, de twee oudsten gaan volgend jaar studeren. 'Thuis is ook belangrijk, maar de kinderen redden zich nu. Sinds ik vier in plaats van drie dagen per week werk, neemt het aantal aio's en publicaties toe.' Hoeveel uur werkt ze nu echt? 'Gemiddeld 45 tot 50 uur. Maar ik hou die 0,8-functie vast, anders haal ik de criteria niet.'
Gerry Jager
Criteria niet altijd helder
De psycholoog Gerry Jager begon in september als ud bij Humane Voeding. Jager weet veel van de werking van het geheugen en beloningsprikkels en besluitvorming in de hersenen. Voeding is nieuw voor haar. Ze heeft een driejarig contract met uitzicht op zes jaar. 'Er wordt veel van me gevraagd. Ik moet tien publicatiepunten per jaar halen, ofwel twee of drie publicaties in goede tijdschriften.  Dat red ik wel. Ook de onderwijscriteria, de goede evaluatiescores, zijn te doen. Ik krijg nu een training in lesgeven. Maar over drie jaar worden de eisen strenger.' Ze begeleidt inmiddels een promovendus en krijgt binnenkort een tweede.
Ze is ambitieus en neemt de criteria serieus. Dat leidt tot vragen, want de criteria blijken niet altijd helder te zijn. 'Voor een wetenschappelijke publicatie waaraan ik een 'substantiele bijdrage' heb geleverd krijg ik meer punten. Maar wat is substantieel? Niemand kan het antwoord geven.'
Arjan de Visser
'Ik denk dat de soep niet zo heet wordt gegeten.'
Arjan de Visser, werkzaam bij Erfelijkheidsleer, is al in 2008 met tenure track begonnen. Hij wil persoonlijk hoogleraar Experimentele Evolutie worden. Eind dit jaar krijgt hij zijn volgende beoordeling: presteert hij voldoende voor promotie van uhd2 naar uhd1? Dan moet hij zijn scores op het gebied van onderwijs, onderzoek- en acquisitie overleggen, een presentatie geven en een gesprek voeren met de benoemingscommissie.
De hamvraag wordt dan: hoe strikt zijn de criteria? Volgens de letter moet hij straks acht promovendi begeleiden. 'Die heb ik niet, dat is ook niet mijn ambitie. Ik werk op dit moment vooral samen met postdocs. Er komen nu drie nieuwe aio's aan. Dat wordt mogelijk een moeilijk punt.' Verder publiceert hij vooral in toptijdschriften, maar hij heeft niet heel veel publicaties. De vraag wordt: compenseert de kwaliteit de iets te lage aantallen? 'Ik denk dat de soep niet zo heet wordt gegeten. Waarom zou je een goed functionerende uhd eruit werken?'
Petra Derkzen
'Meer voor persoonlijke carrière gaan'
Petra Derkzen is universitair docent bij Rurale Sociologie. 'Ik moest vorig jaar tenure track doen als ik hier verder wilde.' Ze voldeed ruim aan de instapeisen, omdat haar proefschrift over regionale ontwikkeling vijf publicaties had opgeleverd. Nu zit ze in een omschakeling naar voedselsociologie. 'We hebben een groot EU-project binnengehaald, precies op mijn nieuwe onderzoeksveld. In dat project begeleid ik twee promovendi. Ik moet aio-voorstellen schrijven en vier toppublicaties per jaar halen. Om dat te halen, moet ik meer voor mijn persoonlijke carrière gaan, vond de commissie. 'Ik wil graag een onderzoeksveld ontwikkelen en vind doceren leuk, maar ik weet niet of ik persoonlijk hoogleraar wil worden. Er kan in tien jaar nog zoveel veranderen.'

Re:ageer