Wetenschap - 16 december 2009

Uitpakken met de omslag

Joris Sprakel is de winnaar van de Coverprijs 2009. Met die nieuwe prijs beloont de Resource-redactie de mooiste omslag van dit jaar verschenen proefschriften van Wageningen Universiteit. Sprakel promoveerde in juni op een onderzoek naar verf.

10-collage-met-boek-scheef.jpg
Vanuit Boston, waar Sprakel als postdoc onderzoek doet aan Harvard University, reageert hij verrast. 'Ik ben euforisch natuurlijk', grapt hij. Maar ook vereerd dat zijn werk op waarde is geschat. Sprakel heeft serieus werk van zijn cover gemaakt. 'Ik ben zelf altijd gevoelig voor de lay-out van proefschriften, artikelen en boeken die ik lees. Slecht ontworpen figuren ergeren me. Bovendien, als je flink veel geld besteedt aan een goede drukker, kun je dat optimaal gebruiken door uit te pakken met de omslag. Je hebt vier jaar hard aan een onderwerp gewerkt, daar wil je dan ook wel iets moois van maken.'
Sprakel deed dat op een regenachtige dag, zo'n twee maanden voordat het werk naar de drukker moest. 'De achtergrond is een foto van een schutting die ik op internet vond. De foto met de bol en de druipende verf heb ik gekocht via de fotosite iStockPhoto.' Met Photoshop deed hij de rest, inclusief de spiegeling van de titel in de druipende verf.
De omslag van Sprakel illustreert perfect de inhoud van de studie, vindt de jury (zie ook het juryrapport). Sprakel deed onderzoek naar het stromingsgedrag van wateroplosbare verf. Druipende blauwe verf spreekt voor zich. Met de bol verwijst de laureaat naar de latexdeeltjes in die verf. 'Hoe verf in sommige situaties onstabiel kan worden, komt tot uitdrukking in de gecraqueleerde verf op de achtergrond. Bovendien vond ik het contrast tussen de glinsterende verf op de voorgrond en de oude gedroogde verf op de achtergrond een mooi beeld.'
Sprakel krijgt de prijs, een speciaal voor hem gemaakte illustratie van huistekenaar Henk van Ruitenbeek, eind december uitgereikt. Hij is dan kort in ons land voor familiebezoek. Sprakel werkt aan Harvard met een Rubicon-beurs van het NWO. Daar probeert hij de relatie te doorgronden tussen macroscopisch waarneembaar gedrag van zachte materialen (schuim, gel, emulsies) en wat er op kleine schaal gebeurt.
Juryrapport Coverprijs 2009
Voor de Coverprijs 2009 beoordeelde de jury alle proefschriften op aantrekkelijkheid, creativiteit en de aansluiting tussen omslag en inhoud. Het proefschrift van Joris Sprakel kwam als beste uit de bus.
Over alle aspecten van de omslag is nagedacht, zegt de jury over het proefschrift van Joris Sprakel. Hij promoveerde dit jaar bij de leerstoelgroep Fysische chemie en kolloïdkunde met Physics of Asso- ciative Polymers; Bridging Time and Length Scales. De jury: 'Een grote mysterieuze doorschijnende bol, overdekt met druipende, blauwe verf domineert de omslag. De kleurstelling is eenvoudig wit en blauw. De cover sluit in meerdere opzichten aan op het onderwerp van het proefschrift, namelijk de vervanging van ongezonde oplosmiddelen in verf door milieuvriendelijkere oplosmiddelen. Ten eerste zijn de titel en de auteursvermelding als penseelstreken neergezet. De achtergrond en de achterzijde van het boekje tonen afbladderende witte verf. Daarmee schetst de maker de oude situatie: ongezonde en milieuonvriendelijke oplosmiddelen in verf, veroorzakers van de schildersziekte en atmosferische milieuproblemen. De milieuvriendelijke alternatieven zijn in ontwikkeling, hier gesymboliseerd door de druipende blauwe (wateroplosbare!) verf. De vernieuwing van dat product is ook te zien in de glimmende spiegeling van de titel in de verse verf op de (aard)bol. Het bol-leitmotif en stijlelementen komen terug in het binnenwerk.'
De jury heeft aan drie proefschriften een eervolle vermelding toegekend. Dat zijn de dissertaties van:
Sanne Nabuurs. De omslag valt op door een warm kleurenpalet met sterk contrast. De heldere werktekening over het vouwen van een bootje, geldt als metafoor voor de vouwingsweg van eiwitten.
Marieke Koopmans. Het omslag met de korte, helder geponeerde titel en het mistige silhouet van gestileerde sponzen op de bodem van de zee, straalt uit dat er nog veel te ontdekken valt aan sponzen.
Wiebe de Vos. Een pure metafoor van moleculaire structuren (borstels en deeltjes). De particles zijn spitsvondig verwerkt in de typografie van de titel. Aansprekende cover.
 Het format voor een proefschriftcover is duidelijk. In het eerder dit jaar vernieuwde promotiereglement staat slechts een voorbeeld. De titel bovenaan de pagina, een kleine ruimte voor een illustratie daaronder en tot slot de naam van de auteur. Dat is het. 'Zo moet het eruit zien. Alles wat er buiten valt, mag in principe niet', klinkt Struik streng.
Maar de praktijk is anders. 'Zolang het een illustratie is, kan er heel veel', licht hij toe. 'Promovendi proberen zich te onderscheiden. Ze zijn trots op hun werk en laten hun creativiteit de vrije loop. Men zoekt voortdurend de grenzen op. Dat snap ik ook wel, want het proefschrift is hun visitekaartje.'
Een jaargang proefschriften laat zien dat het format best fraaie 'visitekaartjes' toestaat. Toch zijn er wel een paar absolute grenzen. Tekst bijvoorbeeld. Struik: 'Tekst mag niet. Dus geen samenvatting op een cover. Maar ook geen logo's, geen reclame en geen vermelding van copyrights.' De reden is simpel. 'Een proefschrift is een wetenschappelijk product. Het is een examenstuk, dat je verricht als eis bij een promotie.' Zo'n werkstuk moet volgens Struik een bepaalde uitstraling hebben.
'Ik ben niet tegen frivoliteit', zegt Struik. 'Ik vind het fantastisch wat ze allemaal doen. Waar het om gaat is dat het binnen de redelijke grenzen van creativiteit blijft. Het gaat om de inhoud. Je onderscheiden met het uiterlijk van je proefschrift hoort niet bij een examenstuk.' Dus komt het regelmatig voor dat covers worden afgekeurd. 'De meeste worden er al door het secretariaat uitgehaald. Bij twijfelgevallen kom ik in het geding. Dat is de klus van de 'vice dean': vervelende boodschappen overbrengen, zeggen dat het niet mag. Dat is geen erg dankbare rol. Maar iemand moet het doen,  en ik lig er niet wakker van.'
Bommel
Conflicten over covers kunnen soms hoog oplopen. Wieger Wamelink van Alterra liep zelfs een officiële reprimande op, toen hij twee jaar terug de handschoen opnam tegen het College voor Promoties. Wamelink is een groot liefhebber van strips en in het bijzonder van Marten Toonder. 'Achter op de serie Bommelboeken van de Bezige Bij staat altijd een plaatje van Bommel. Daarin geeft hij een soort commentaar op het boek. Maar altijd des Bommels, dus onzin die toch ergens op slaat. Dat leek mij ook leuk om te doen.' De promovendus vroeg en kreeg toestemming van de erven Toonder om gebruik te maken van zo'n plaatje. Sterker nog: Eiso Toonder, de zoon van, schreef eigenhandig een passende tekst. Maar het feest ging toch niet door. Paul Struik van de promotiecommissie stak er een stokje voor. De reden: er mag geen tekst op de achterkant. 'Maar dat is dus onzin,' vindt Wamelink, 'er zijn proefschriften genoeg waar wel tekst op de achterkant staat.' Hij verzette zich, maar koos uiteindelijk eieren voor zijn geld. 'Ik moest op een gegeven moment bij mijn promotor komen. Daar werd mij duidelijk gemaakt dat als ik voet bij stuk hield de promotie niet zou doorgaan.' Wamelink nam creatief revanche. De gewraakte illustratie werd als sticker-inlegvel aan het proefschrift toegevoegd.

Re:ageer