Wetenschap - 6 oktober 2010

Tropisch kikkerland

De vaderlandse biodiversiteit staat aan de vooravond van een fikse boost. Vanaf 10 oktober heeft Nederland ook een tropische flora en fauna.
Dolfi Debrot onderzoekt wat er moet gebeuren om de unieke natuurgebieden op Bonaire, St. Eustatius en Saba te beheren.

Mangrove
Dolfi Debrot houdt zijn hart vast. Hoe heeft het Washington-Slagbaai Nationaal Park op Bonaire de wekenlange brand doorstaan bij het olieoverslagbedrijf Bopec? 'Naar verluidt is er veel roet terechtgekomen in de omliggende natuurgebieden. Daar wordt nu onderzoek naar gedaan', vertelt Debrot.  Volgens hem maakt de brand duidelijk dat het milieubeheer op de eilanden achterloopt en dat de olie-industrie grote risico's met zich mee brengt. 'Er dient een goed rampenplan te komen. De Nederlandse Antillen, waar Bonaire nu nog deel van uitmaakt, zijn daar vanwege structureel gebrek aan capaciteit niet aan toegekomen.'
Vanaf  10 oktober is dat een Nederlands probleem. Door de staatkundige hervorming vallen de Nederlandse-Antillen - een zelfstandig land binnen het koninkrijk - op die datum uiteen. Bonaire, St. Eustatius en Saba (BES-eilanden) gaan dan deel uitmaken van Nederland. Dat betekent niet alleen de zorg voor 20 duizend nieuwe inwoners -  waarvan circa 15 duizend op Bonaire-  maar ook verantwoordelijkheid  voor duizenden nieuwe soorten planten en dieren. Natuur van een totaal andere aard en kaliber dan we in Nederland gewend zijn: mangrovebos in plaats van dorre dennenakkers; een heldere tropische oceaan als counterpart van onze eigen troebele Noordzee.
Koraal ontstressen
'De koraalriffen van Bonaire zijn de mooiste van het hele Caribisch gebied', vertelt Debrot. 'Helaas hebben ook daar de koralen te kampen met coral bleaching: ze verbleken,  waarschijnlijk door een samenspel van watervervuiling, opwarming en verzuring van het zeewater. Maar als de koraalriffen nog érgens gered kunnen worden, dan is het wel op Bonaire', meent Debrot. 'Aan zaken als de opwarming kunnen we ter plekke natuurlijk niet zo gek veel doen, maar Nederland moet wel de lokale stressfactoren voor het koraal zo goed mogelijk wegnemen. Daar wordt ook aan gewerkt. Er is een rioolwaterzuiveringsinstallatie in aanbouw. Bovendien zijn er visreservaten, en er komen gebieden waar beperkingen gelden voor het ankeren van schepen. Die trekken met hun ankers het koraal kapot.'
Tropisch marien bioloog Dolfi Debrot (51) verbleef jarenlang op de Antillen als directeur van de stichting Caribbean Research and Management of Biodiversity. Afgelopen voorjaar maakte hij de overstap naar Imares in Den Helder. Daarnaast is hij lid van een werkgroep die zich, op verzoek van het ministerie van LNV, buigt over het kustwater rond de BES-eilanden. Daarbij gaat het om de zogenaamde Exclusieve Economische Zone,  het zeegebied tot 370 kilometer uit de kust, waar Nederland de rechten heeft van de visserij en de delfstoffen.   
Samen met het tropenteam van Imares inventariseert de werkgroep wat er op de BES-eilanden moet gebeuren en welke wetten, verdragen en protocollen daarbij relevant zijn. 'Ook kijken we naar zaken als opwarming en zeespiegelstijging. Die hebben consequenties voor de ecosystemen op het land, maar ook voor de koraalriffen, en dús voor het toerisme en de kustverdediging.'     
Oprukkend bos bedreigt zeegras
Een mooi voorbeeld is de Lacbaai op Bonaire: een lagune van acht vierkante kilometer met zeegrasvelden en mangrovebos. Het gebied kampt met problemen, legt Debrot uit. Het groeiende aantal toeristen is er daar een van, maar ook de vitaliteit van de mangrovebomen laat te wensen over. Dat aan de landzijde mangroves afsterven, is een normaal proces bij dergelijke kustbossen. Ver van zee bezinkt het meeste sediment waardoor de mangroves uiteindelijk nauwelijks nog in het water staan en het loodje leggen; ter compensatie groeit aan de zeezijde het bos juist langzaam aan, de lagune in. Met beide processen is er op Bonaire een probleem. Door erosie spoelt er veel bodemmateriaal van het eiland het bos in, waardoor de levensomstandigheden voor de bomen veel sneller dan normaal verslechteren. Dat proces wordt versterkt door de mest en begrazing van illegaal loslopende ezels, geiten en schapen.
Aan de zeekant bedreigt het oprukkende bos de zeegrasvelden. Die zijn essentieel voor de schildpadden van het eiland. 'Wanneer dit zo doorgaat, komen het bomen uiteindelijk tot in de monding van de baai te staan, waarna ze niet meer verder kunnen groeien vanwege het ruwere water. Dan verdwijnen dus uiteindelijk én de zeegrasvelden én het mangrovebos. Op verzoek van het ministerie van LNV bekijkt Imares samen met het Bonaire National Marine Park wat er moet gebeuren. We hebben onder meer besloten een pilot-project uit te voeren waarbij we op twee plaatsen sediment wegbaggeren om het bos te regenereren. Bovendien komt er een hek om het vee weg te houden.' 
Nuttig voor de mens
Binnen de werkgroep zet Debrot zet zich vooral in om het natuur- en het biodiversiteitsbeleid te verbeteren 'Iedereen kent natuurlijk de zeeschildpadden, maar de eilanden en de wateren eromheen herbergen heel veel zeldzame soorten. Het Caribisch gebied heeft een groot aantal  endemische levensvormen, soorten die exclusief zijn voor een van de eilanden. Daar zitten nog al wat slakkensoorten bij, maar bijvoorbeeld de bekende suikerdief op Bonaire is een aparte ondersoort van dit in het Caribisch gebied algemene vogeltje.'
Zeldzame planten- of diersoorten behouden, is niet alleen nodig vanuit het oogpunt van biodiversiteit, vindt Debrot, maar ook vanwege hun potentiële nut voor de mens. 'Veel organismen op het rif zitten vastgegroeid. Om te voorkomen dat ze aan rovers ten prooi vallen, moeten ze zich beschermen, bijvoorbeeld met gifstoffen. Artsen en onderzoekers krijgen steeds meer belangstelling voor deze bioactieve stoffen. Een antibioticum dat is ontdekt in een zakpijp uit de zee bij Bonaire is nu jaarlijks een multi-million dollar business.'  

Re:ageer