Wetenschap - 1 januari 1970

Traditionele veehouderij in Burkina Faso onder druk

Traditionele veehouderij in Burkina Faso onder druk

Traditionele veehouderij in Burkina Faso onder druk

Zonder nomaden wordt het noorden van de Sahel niemandsland

Afrikaanse beleidsmakers en westerse onderzoekers promoten in de Sahel een gemengd landbouwsysteem. Maar daarmee komt er steeds minder plaats voor rondtrekkende herders. Oude spanningen tussen herders en akkerbouwers laaien weer op, en het droge noorden dreigt ongebruikt niemandsland te worden


Herders en landbouwers. Ze kunnen niet met, maar vaak ook niet zonder elkaar. Uit bijbelse verhalen blijkt dat problemen tussen beide groepen duizenden jaren geleden ook voorkwamen. Al tussen Kaïn en Abel ging het fout. Abel werd schaapherder, Kaïn landbouwer. Gedreven door jaloezie sloeg Kaïn zijn broer dood

LUW-onderzoeker ir Maja Slingerland haalt terloops het bijbelse voorbeeld aan om de huidige spanningen tussen de nomadische veehouders en de akkerbouwers in Burkina Faso wat te relativeren. De veehouders zijn de Fulani, ook wel Peul genoemd; de akkerbouwers zijn de Mossi, die vanouds beschikken over landrechten. Niet dat Slingerland ontkent dat er conflicten zijn; die zijn er genoeg. Mossi die schadevergoeding eisen voor door vee vertrapte gewassen. Fulani die opeens de eeuwenoude trekroutes niet meer mogen gebruiken of die geen toegang meer krijgen tot een drinkplaats bij een rivier. Fulani die zich min of meer gesetteld hebben, maar die steeds minder land mogen gebruiken en zo langzaam richting een natuurreservaat worden gedwongen

Soms valt er een dode. Hoe treurig ook, tot zover is er in Burkina Faso weinig nieuws onder de zon. Slingerland wijst op het onderzoek waar dr ir Mark Breusers in 1998 op promoveerde. Hij heeft oude documenten gevonden waarin ook al melding wordt gemaakt van conflicten. Ze kwamen in het verleden net zo vaak voor als nu.

Breusers vond ook generaties durende afspraken tussen de herders en akkerbouwers. In die oude afspraken is bijvoorbeeld vastgelegd langs welke route de herders hun vee tussen de akkers door kunnen drijven. En nog steeds is het op veel plaatsen gebruikelijk dat het vee na de oogst graast op de akkers en de gewasresten opvreet. Gunstig voor de Fulani, die zo hun vee ook in het droge seizoen te eten kunnen geven. En voordelig voor de akkerbouwers, die zo mest op hun velden krijgen

Castreren

Veehouders en akkerbouwers kunnen dus van elkaar profiteren en zijn ook op elkaar aangewezen. Zo leveren de kuddes van de Fulani de jonge stieren die de Mossi laten castreren en opleiden tot trekdier

Toch zijn er redenen om te vrezen dat de spanningen tussen beide groepen zullen toenemen. Oorzaak is de toegenomen druk op land door de sterke bevolkingsgroei. In het zuiden van Burkina Faso, waar Slingerland onderzoek deed, wordt steeds meer grond in gebruik genomen voor akkerbouw. Het vee komt daardoor in de knel. In sommige dorpen is nauwelijks nog genoeg grond om het vee van het eigen dorp te weiden

De problemen worden nog nijpender omdat de Mossi zelf meer vee gaan houden. Het stro van de gewassen voeren ze aan geiten en schapen, en ook ossen krijgen in het droge seizoen gewasresten. Een flinke tegenslag voor de Fulani: mogen hun dieren al op de akkers komen, dan is er vaak niets meer te vreten. Zo gebeurt het soms dat Fulani die hun nomadische bestaan eigenlijk al hadden opgegeven en soms zelfs lemen huizen hadden neergezet, noodgedwongen toch weer meer gaan trekken

Maar ook de Mossi kampen met problemen. De op veel plekken toch al weinig vruchtbare Sahel-bodem raakt steeds verder uitgeput. Dat merken de Mossi ook en als gevolg daarvan zullen zij steeds onverdraagzamer worden tegenover de Fulani, vreest socioloog ir Heleen van Haaften, die in het zuidoosten van Burkina Faso psychologisch onderzoek deed naar de mentale gezondheid van beide bevolkingsgroepen

Van Haaften onderzocht universele klachten die kunnen wijzen op stress, zoals hoofdpijn. Daarnaast keek ze met bodemkundigen naar de bodemdegradatie in een gebied. Op die manier wilde ze uitzoeken of de bewoners van gebieden met veel bodemdegradatie en teruggang van de vegetatie ook meer last had van stressverschijnselen. Dat bleek inderdaad het geval. Toch verraste de uitkomst van het onderzoek Van Haaften. Ze had verwacht dat de Fulani, die immers in de verdrukking dreigen te komen, het meeste zouden lijden onder stress. Tot haar stomme verbazing vond ze echter dat stress veel vaker voorkomt bij de Mossi

Katoenzaadkoeken

Ondanks die stress lijken de Mossi toch de sterkste positie te hebben. Zij bezitten de oude landrechten, en beschikken over betere contacten met de overheid. Wanneer in de toekomst mogelijk privo-landbezit wordt ingevoerd in Burkina Faso beschikken zij over beste kansen om inderdaad een goede hoeveelheid land toegewezen te krijgen. Niet in de laatste plaats omdat de Mossi beter zijn georganiseerd. Fulani werken wel samen om bijvoorbeeld een vrachtauto katoenzaadkoeken te regelen, maar Fulani die groepen vormen om steun te verwerven, dat heb ik weinig gezien, zegt Slingerland

Wageningse onderzoekers hebben, zij het onbedoeld, meer oog voor de problemen van akkerbouwers dan van veehouders. Als oplossing voor de lage bodemvruchtbaarheid in de Sahel denken Wageningse onderzoekers als prof. dr Herman van Keulen van het DLO-Instituut voor Agrobiologisch en Bodemvruchtbaarheidsonderzoek (AB-DLO) aan de opzet van gemengde bedrijven, waarop veeteelt en akkerbouw zo goed mogelijk worden geïntegreerd. Het achterliggende idee is dat door het ontwikkelen van een zo gesloten mogelijk systeem zo min mogelijk waardevolle mineralen verloren gaan. De tekorten moeten boeren aanvullen met kunstmest

In het zuiden van buurland Mali gaat de landbouw al in de richting van dit systeem. Akkerbouwers verbouwen daar katoen en aardappelen als commercieel gewas en hebben soms al flinke kuddes vee. Dit terwijl de traditionele veehouders tijdens de grote droogten in de jaren tachtig juist veel vee kwijt raakten en verarmden. Het armere zuiden van Burkina Faso is nog niet zover. Daar beperkt de veestapel van de akkerbouwers zich meestal nog tot een span ossen en wat kleinvee

Veel beleidsmakers in Burkina Faso gaan ervan uit dat de landbouw zich ontwikkelt in de richting van gemengde bedrijven en dat veehouders, die nu nog voor een deel nomadisch leven, zich zullen vestigen. Het is echter de vraag of dat wenselijk is, zegt Slingerland. Niet alleen betwijfelt ze of de nomaden het willen en kunnen, de politici schrijven daarmee het droge noorden van Burkina in feite af

Voedzaam

Het droge noorden van de Sahel, de zone waar gemiddeld nog geen 250 millimeter regen per jaar valt, is ongeschikt voor akkerbouw. Maar het gras dat er in het regenseizoen groeit is uiterst voedzaam. Daarop is het succes van de nomadische leefwijze gebaseerd. Tijdens het regenseizoen trekken veel Fulani naar het noorden om hun vee te weiden. Tijdens die drie maanden groeien de dieren, de rest van het jaar overleven ze, stelt Slingerland. Het hele jaar in het noorden blijven, is echter geen optie voor de veehouders. Ze hebben zuiden nodig om het droge seizoen door te komen

Prof. dr Herman van Keulen weet ook niet hoe het verder moet met de Fulani. Hij erkent dat het zonde is als de nomadische leefwijze helemaal verdwijnt en het noorden wordt opgegeven. Maar hoe je die beide systemen samen moet optimaliseren, dat weet ik niet. Daar heeft volgens mij nog niemand systematisch naar gekeken.

Het is belangrijk dat de overheid tolerant blijft voor de herders. Ze moeten in ieder geval recht op doorgang houden. Een gebied mag niet helemaal dichtslibben met akkerbouw en bebouwing, vindt Slingerland. Daarvoor is nog wel een cultuuromslag nodig bij de overheid. Iedereen gelooft nu in de mythe dat alle bedrijven gemengd worden. Verder vindt ze het voor de goede verstandhouding tussen Mossi en Fulani van belang dat ze op een bepaalde manier afhankelijk van elkaar blijven. Daar heb ik wel goede voorbeelden van gezien. Mossi-families die een zoon haast lieten adopteren door een Fulani-familie, zodat hij zo goed mogelijk de veehouderij kon leren. Dat soort banden is erg belangrijk.


Foto's Ron Giling / Lineair

Re:ageer