Wetenschap - 2 november 2006

Succesvol volk heeft ‘lui’ volk nodig

De lage sociale status van de landbouw is een belangrijke oorzaak van de bodemdegradatie op het plateau van de Fon, een succesvol volk in het zuiden van Benin. De Adja, een volk dat bekend staat als lui, behaalt hogere opbrengsten en verkoopt veel voedsel aan de Fon. Dat schrijft promovenda dr. Doortje Wartena in een etnografie.
In het lijvige antropologisch proefschrift vergelijkt Wartena de Fon en de Adja, twee volkeren die wonen op hoogvlakten in het zuiden van Benin. Ze tekende levensgeschiedenissen en jeugdherinneringen op en speurde archieven na, maar liet ook bodemanalyses maken en analyseerde luchtfoto’s. Er heerst de populaire overtuiging dat de Adja lui en arm zijn, terwijl de Fon juist sociaal en economisch succesvol zouden zijn. Op het eerste gezicht lijkt dat ook zo, doordat de Fon in mooiere huizen wonen en vaker in handel en politiek vertegenwoordigd zijn.
Toch klopt het beeld niet, stelt Wartena. Ze toont aan dat de Adja juist veel meer uren werk steken in de landbouw. Om tijd aan wieden te besparen maken de Fon ruggen in de aarde waarop ze gewassen verbouwen. Deze methode veroorzaakt veel uitspoeling, waardoor de bodems van de Fon gedegradeerd zijn. De Adja hebben betere oogsten, en verkopen de opbrengst mede aan de Fon.
Uit de vergelijking tussen de stijlen van levensonderhoud die Wartena beschreef, blijkt dat de Fon weinig waardering hebben voor de landbouw. Ze investeren er weinig kennis, geld en tijd in. Het gevolg is dat het plateau van de Fon ernstig gedegradeerd is, terwijl dat van de Adja vruchtbaar is. Toch waren de plateaus van oudsher even vruchtbaar, blijkt uit paleontologisch bewijs.
Wartena verklaart de verschillen uit langdurige historische processen die vijf eeuwen teruggaan. De elite van de Fon heeft altijd al handel gedreven, waaronder slavenhandel. De Adja daarentegen hebben al van oudsher meer waardering voor zelfvoorziening. Maar ze waren niet minder innovatief. Zo blijken zij, ruim vijfhonderd jaar geleden, als eersten ijzer te hebben bewerkt, ver voor de komst van Europeanen. / Joris Tielens

Dr. Doortje Wartena promoveerde op 27 oktober bij hoogleraar Rurale ontwikkelingssociologie prof. Leontine Visser.

Re:ageer