Wetenschap - 25 juli 2002

Student werkte maanden in de Siberische sneeuw

Student werkte maanden in de Siberische sneeuw

Dennen in de stress door voorjaarslicht

Stress is niet voorbehouden aan mensen. Ook jonge bomen kunnen er last van hebben. Vijfdejaarsstudent Bos- en Natuurbeheer Martijn Slot verzamelde in Centraal-Siberi? informatie over stress door licht bij de grove den. De voorlopige conclusie is dat lichtstress in ieder geval de verjonging van de populatie bemoeilijkt.

Slot vertrok half januari vanuit Wageningen naar het Max Planck Instituut voor Biogeochemie in het Duitse Jena voor een stage en een afstudeervak. Hij draait op het instituut mee in een onderzoek van dr Ingo Ensminger over stress die onder invloed van licht optreedt bij de grove den in Centraal-Siberi?. Eerder zat hij in Botswana voor een afstudeervak naar de leefomgeving van grote herbivoren als olifanten en antilopen. De overeenkomst tussen beide plekken blijken de torens voor onderzoek naar koolstofuitwisseling tussen de begroeiing en de atmosfeer. Slot: "Verspreid over de wereld is een netwerk van torens waar gegevens over de CO2-uitwisseling worden verzameld. Vanuit het Max Planck Instituut wordt in Siberi? onderzoek gedaan in het gebied met zo'n toren. Via een Nederlandse medewerker in Botswana ben ik hier uiteindelijk terechtgekomen."

Havermout

Van begin maart tot half juni verbleef hij in een blokhut in Siberi?. "Ik bivakkeerde in de hut met een Duitse onderzoeksassistent, een Russische student en een Rus van een jaar of vijftig die er permanent woonde. Het dichtstbijzijnde dorp was vijftig kilometer verderop. Eten moest dus voor een aantal weken worden ingekocht en in grote roestige vaten zat een grote voorraad benzine voor de generator. Ik moet zeggen dat ik heel blij was toen ik er half april twee weken tussenuit kon. Je raakt er, ge?soleerd in de sneeuw, wel wat wereldvreemd. Die oude Russische man zou zo langzamerhand ook gek moeten zijn geworden."

Het dieet werd gedurende de zes weken steeds eenzijdiger omdat er geen nieuwe mondvoorraad kwam. In het begin waren er nog wel chocola, koekjes, brood en havermout met melk en at hij een dikke soep van aardappel, wortel en kool. Maar op het laatst stond er 's ochtends havermout met water en zout op tafel, 's middags spaghetti met ketchup en 's avonds aardappelpuree uit een pakje. "De oude Rus had twee honden die geen hondenvoer kregen maar werden gevoerd met wat wij ook aten. Op een gegeven moment kreeg ik het gevoel dat ik met hen concurreerde wat eten betreft: wat zij te eten kregen, was eigenlijk van mij. Dat was een rare ervaring. De twee Russen nuttigden sowieso waar ze zin in hadden. De kaas was daardoor heel snel op terwijl we er best langer mee hadden kunnen doen."

Wat kou betreft viel het nog wel mee. De koudste maanden, januari en februari, waren al voorbij toen hij arriveerde. "Regelmatig moest ik gegevens van mijn datalogger halen. Dit apparaat mat iedere tien minuten de temperatuur, vochtigheid en lichtintensiteit en stond op een voor mijn onderzoek mooie plek vier kilometer verderop. Hij had best een groot geheugen, maar als er iets mis gaat, ben je wel een heleboel materiaal kwijt. De gegevens laadde ik over op een laptop. Ik zat dan met blote handen in de sneeuw bij twintig graden onder nul. Als het windstil was, was dat te doen. Het is kouder bij een storm uit het noorden bij min vijftien. Als het vriest, loopt het trouwens wel makkelijker door de sneeuw dan wanneer het boven nul is."

Dennennaalden

E?n keer per week verzamelde de student vijf keer op een dag naalden bij zijn drie meetbomen. Verder ging hij om de dag maar ??n keer. Om de naalden te pakken, klom hij acht meter hoog op ladders de ze zelf hadden gemaakt. De verzamelde monsters werden voor een deel in de hut al onderzocht op fotosyntheseactiviteit. Planten die last hebben van lichtstress geven andere energie af dan planten die daar geen last van hebben. Slot: "Lichtstress ontstaat in het vroege voorjaar als de dennen uit hun winterrust komen. De fotosynthese heeft de hele winter stilgelegen en dan krijgen de uitlopende bomen ineens heel veel licht te verwerken. Dat kost de plant energie en gaat ten koste van de groei."

Hij verzamelde zowel naalden aan de noord- als de zuidkant van de boom. "De bomen stonden in een bos in de taigazone die bestaat uit stukken bos met daartussen grote kale, open vlaktes en veengebieden. Tijdens eerder onderzoek is ontdekt dat er aan de noordkant van grote moederbomen meer jonge boompjes staan dan aan de zuidkant. Het blijkt dat aan de zuidkant de lichtintensiteit en de lichtstress hoger zijn en dus ook de conditie van de jonge bomen slechter is." Slot vertelt dat eigenlijk alle vormen van stress consequenties hebben voor de overleving en groei van jonge bomen. "Lichtstress bemoeilijkt vooral de verjonging aan de zuidkant", concludeert hij op basis van monsters die in de hut konden worden onderzocht. Een ander deel van de monsters werd opgeslagen in vloeibare stikstof. Deze moeten echter nog altijd met een koerier uit Rusland arriveren. "Maar voor hetzelfde geld blijkt straks dat we ze beter zelf kunnen gaan halen", grapt hij.

De uitkomsten van dit redelijk fundamentele onderzoek hebben betekenis voor een groter onderzoek naar CO2-uitwisseling. "De gegevens die op de onderzoekstoren zijn verzameld, lieten een piek zien in de uitstoot van kooldioxide in mei, bij het begin van het Siberische voorjaar. De uitkomsten van onderzoek naar lichtstress lijken een verklaring voor deze piek te kunnen geven."

Slot is voorlopig nog wel even bezig in het Duitse Jena. "Ik moet nog een ontzettende berg meetgegevens verwerken, waaronder die van de datalogger. En ik ben net gevraagd om half augustus weer voor een maand naar Siberi? te gaan. Afstuderen in november gaat dan niet meer lukken."

Yvonne de Hilster

Bij min twintig graden zit Martijn Slot met een laptop gegevens te downloaden van de datalogger. | Foto's Martijn Slot

De hond Naida voor de blokhut waar onderzoekers bivakkeren. Als de voedselvoorraad bijna op is, moeten mens en dier concurreren om eten.

Re:ageer