Wetenschap - 6 december 2007

Standaard giftoets mist effecten pcb’s

De kikkervisjesproef die vaak gebruikt wordt voor het opsporen van toxische effecten van milieuverontreiniging mist de langetermijngevolgen op embryonale ontwikkeling. Milieutoxicologen van Wageningen Universiteit en Imares ontwikkelen nu een verbeterde toets om de verstorende werking van stoffen op de gedaantewisseling van kikkers te volgen.

De twee kikkervisjes rechts zijn misvormd door gifstoffen.
De twee kikkervisjes rechts zijn misvormd door gifstoffen.

Foto: Arno Gutleb

‘In de gangbare toets stel je kikkervisjes vier dagen bloot aan bijvoorbeeld pcb’s en kijk je of er larven dood gaan of dat er misvormingen optreden. Zelfs bij hoge doseringen zie je dan soms geen effecten. Maar als je de kikkervisjes vervolgens in een schoon aquarium stopt, dan blijkt veel later – en ook bij lage doseringen - dat de ontwikkeling tot kikker soms ernstig vertraagd of versneld is’, zegt toxicologe dr. Tinka Murk.
De ontdekking werd aanvankelijk bij toeval gedaan door de Oostenrijkse onderzoeker dr. Arno Gutleb bij het uitvoeren van een zogeheten FETAX (Frog Embryo Teratogenic Assay-Xenopus). Deze test wordt vaak gebruikt, maar kan eenvoudig tot een onderschatting van de gevolgen leiden, zegt Murk. Ze is bang dat ecologen op basis van dergelijke simpele ‘biologische giftesten’ vaak concluderen dat toxische stoffen geen probleem meer zijn. ‘Ons onderzoek laat zien dat concentraties die je in vervuilde sedimenten aantreft al tot grote verschuivingen in de ontwikkeling kunnen leiden.’ De resultaten bevestigen reageerbuisexperimenten die aantonen dat pcb’s en vlamvertragers de huishouding van het schildklierhormoon kunnen verstoren. Dit hormoon speelt een centrale rol in de regulatie van de gedaanteverwisseling van kikkerlarve tot kikker en bij de ontwikkeling van alle hogere dieren.’
Om het probleem te verhelpen ontwikkelden de toxicologen de Synchronized Amphibian Metamorphosis Assay, onlangs gepubliceerd in het tijdschrift Chemosphere. Kikkervisjes worden in deze test ‘bevroren’ in een specifiek stadium met de ontwikkelingsremmer thiorea. Murk: ‘We kunnen zo uniforme kikkervisjes wel een half jaar op voorraad houden. Ze groeien wel, maar het blijven kikkervisjes. Als we een te onderzoeken verbinding aan het voer toevoegen kunnen we de kikkervisjes er bijvoorbeeld twee weken mee opladen, dan de ontwikkelingsrem eraf halen en kijken hoe ze zich ontwikkelen. Je hebt dan minder proefdieren nodig en het experiment wordt ook nauwkeuriger.’ Ook in deze proeven blijkt dat een vroege blootstelling aan lage concentraties pcb’s vaak tot problemen leidt in de latere ontwikkeling.

Re:ageer