Wetenschap - 12 oktober 2006

Rituele grasbezems ook populair in steden

Ook Zuid-Afrikanen die in steden wonen, gebruiken wilde planten als medicijn, voor ceremoniën of als cultureel relikwie. Promovenda Michelle Cocks verwacht dat het gebruik in de toekomst alleen maar zal toenemen. Dat creëert kansen, maar ook bedreigingen voor de biodiversiteit.
Cocks deed in zes dorpen onderzoek naar de rituelen en medicijnen van Xhosa's en Mfengu's. Deze volkeren gebruiken meer dan tweehonderd wilde plantensoorten. Een gemiddeld huishouden verbruikt jaarlijks meer dan zesduizend kilo hout, fruit en ander plantmateriaal uit de natuur. Veertig procent daarvan wordt toegepast bij rituelen en als medicijn. En dat percentage zal groeien, aldus Cocks.
Planten worden door de Xhosa's en Mfengu's gebruikt om het leven in goede banen te leiden. Gezondheid, succes en ongelukken zijn volgens deze volkeren niet toevallig, maar het gevolg van handelingen. Ziekten zijn het gevolg van natuurlijke krachten of van bovennatuurlijke krachten die spirituele vervuiling veroorzaken.
Planten worden niet alleen gebruikt als medicijn, maar ook als markering voor heilige plekken of als cultureel relikwie. En dat wordt vaak niet als zodanig begrepen. Zo wordt een kraal volgens Cocks vaak ten onrechte gezien als een omheining voor vee, terwijl die vaak een plek markeert waar mannen rituele ceremonies houden ter ere van hun voorouders. Hetzelfde geldt voor de igoqo die vaak als brandhoutstapel geïnterpreteerd wordt, maar in feite een plaats is waar vrouwen zich verzamelen voor ceremonies.
Het medicinale en rituele gebruik van wilde planten breidt zich met de urbanisatie ook uit naar stedelijke gebieden. Cocks ontdekte informele commerciële netwerken tussen dorpelingen die traditionele grasbezems maken en stedelingen die deze gebruiken als gift bij een trouwerij of voor de ceremoniële inzegening van een huis. En uit een enquête onder 302 huishoudens in stedelijke gebieden bleek dat vooral armere huishoudens medicinale planten kopen op informele markten. Deze planten worden overigens ook wel door rijkere stedelingen gebruikt – naast reguliere geneesmiddelen - voor de reiniging van het lichaam, het afweren van kwaadaardige invloeden en de rituele reiniging van huizen.
Als het gebruik van en de handel in wilde planten inderdaad gaat toenemen, zoals Cocks verwacht, dan bestaat er een kans op overexploitatie. Als de exploitatie echter op een duurzame manier wordt opgezet, kan het gebruik van wilde planten juist bijdragen aan het behoud van de biodiversiteit, aldus de promovenda. / Martin Woestenburg

Michelle Cocks promoveerde op 11 oktober bij prof. Heiner Schanz, hoogleraar Bos- en natuurbeleid. In de Wageningse openbare bibliotheek is de tentoonstelling 'Planten voor gezondheid, levensonderhoud en welzijn in Afrika' te zien van Cocks en haar man Tony Dold.

Re:ageer