Wetenschap - 5 april 2001

Reus in de zuiveringstechnologie neemt af-scheid

Emeritus-hoogleraar Lettinga vocht jaren tegen riool-establishment

Reus in de zuiveringstechnologie neemt afscheid

"Een reus onder de reuzen op het gebied van de ana?robe zuiveringstechnologie". Zo noemde prof. dr. Perry McCarty van Stanford University de met emeritaat gaande prof. dr. ir. Gatze Lettinga tijdens zijn afscheidssymposium vorige week. Lettinga laat een indrukwekkende erfenis achter. De door hem ontwikkelde zuiveringstechnologie wordt nu wereldwijd toegepast.

Voor de promotie van zijn zuiveringstechnologie moest Lettinga (65) tijdens zijn loopbaan veelvuldig iets doen waar hij eigenlijk helemaal niet zo van houdt: reizen. Hij vloog naar landen als Brazili?, Zuid-Afrika, China, Vietnam en Rusland en kwam daar met een boodschap die vaak in eerste instantie met argwaan werd ontvangen. Maar gaandeweg sloeg de argwaan om in bewondering. In plaats van peperdure rioolsystemen te bouwen, moest men volgens hem inzetten op ana?robe zuiveringsinstallaties, die ter plekke huishoudelijk en industrieel afval reinigen met behulp van bacteri?n. Deze installaties verkwisten veel minder water voor het transport van afval, produceren energie en ze maken het afvalwater zo schoon dat het te gebruiken is in de landbouw voor irrigatie en bemesting, zei Lettinga.

Het werd een groot succes. Wereldwijd zijn er nu meer dan duizend reactoren in bedrijf die gebaseerd zijn op Lettinga's zuiveringstechnologie, de zogeheten Upflow Anaerobic Sludge Bed-process (UASB). Lettinga: "In de Verenigde Staten komt het nog niet echt van de grond. Maar uiteindelijk kunnen de gevestigde bedrijven in de zuiveringswereld het niet tegenhouden. Het is namelijk veel voordeliger dan de conventionele zuivering en je voorkomt problemen in plaats van dat je ze cre?ert."

Ontwikkelingshulp

Vanuit zijn kamer op de zevende verdieping van het Biotechnion denkt de oud-hoogleraar ana?robe zuivering en hergebruikstechnologie terug aan zijn jarenlange 'gevecht tegen het establishment', zoals hij het zelf noemt. Sinds de jaren zeventig, toen hij in Wageningen begon met zijn werk aan ana?robe zuivering, moest hij alle zeilen bijzetten om zijn technologie toegepast te krijgen. Hij bokste in binnen- en buitenland op tegen een krachtig blok van ingenieurs en bedrijven die achter de traditionele zuivering staan omdat ze hiermee hun boterham verdienen en er het meeste ervaring mee hebben: de grote op duur transport gebaseerde a?robe zuiveringsinstallaties die met behulp van hoogwaardige elektrische energie afvalstoffen vernietigen.

Met hun wijdvertakte netwerken zorgen deze ingenieurs ervoor dat de gemeenschap blijft investeren in traditionele zuivering en dat er weinig oor is voor nieuwe concepten zoals die van Lettinga. Maar de Fries gaf niet op. Eind jaren tachtig werd zijn methode bijvoorbeeld in India op grote schaal toegepast langs de rivier de Ganges. Dit was een vorm van Nederlandse ontwikkelingshulp. Haskoning en andere ingenieursbureaus werkten eraan mee. "Eerst moesten de plaatselijke ingenieurs er niks van hebben, maar vrij snel beseften ze dat ze het rioolwater zo goed kunnen reinigen dat ze het kunnen gebruiken voor irrigatie van landbouwgronden."

Corruptie

Ook in Brazili? zit er enorm schot in. Collega's van Lettinga, waaronder prof. dr. Eugenio Foresti van de Universiteit van S?o Paulo, hebben zich ingezet om de zuivering met UASB-reactoren in de praktijk te brengen. Lettinga: "Het was een enorme klus om dit van A tot Z van de grond te krijgen. In grote steden was er geen beginnen aan vanwege de corruptie. Maar uiteindelijk hebben ze door te beginnen bij kleine gemeenten investeerders gevonden. Ze begonnen in vrij arme wijken waar nog helemaal niet aan milieubescherming werd gedaan en dus ook geen rioolsysteem was. Het is een groot succes. In allerlei steden, inmiddels ook in heel grote steden zoals Recife."

Behalve in Brazili? en India staan er nu UASB-reactoren in onder meer Colombia en Mexico. Die landen gaan de voordelen van de technologie steeds meer inzien, meent Lettinga. "De conventionele, sterk gecentraliseerde sanitatieconcepten gaan uit van een fout paradigma, namelijk afvoer van afvalwater vanaf de woonplek via het riool, waarbij gigantische hoeveelheden water worden vervuild. Dit systeem komt nog uit de tijd van de Romeinen, toen de omgeving nog voldoende zelfreinigende capaciteit had. Nu kan dat echt niet meer."

Beter is het volgens Lettinga om afval ter plekke te zuiveren met ana?robe reactoren. Dit kan direct naast fabrieken en in woongebieden. Het UASB-systeem is volgens hem technisch eenvoudig, maar zeer effectief. "In de reactoren zit slib met daarin organismen die vervuilende stoffen in het afvalwater snel en vrijwel volledig kunnen omzetten in methaan en kooldioxide. Resterende gemineraliseerde stoffen kan men gebruiken in de landbouw."

Peperduur

Voor de zuivering van huishoudelijk afvalwater ziet hij in eerste instantie grote mogelijkheden in ontwikkelingslanden, waar vaak nog geen riool is aangelegd. "Je kan ana?robe zuivering overal en op iedere schaal toepassen omdat je niet afhankelijk bent van de toevoer van elektriciteit. Je hoeft slechts het afvalwater in contact te brengen met de biomassa in de reactor. Het methaangas dat vrijkomt, zorgt voor de noodzakelijke menging. Het gaat bij wijze van spreken vanzelf."

Lettinga pleit er ook voor om op den duur grote rioolsystemen in landen als Nederland te vervangen door decentrale sanitatie met ana?robe zuiveringsinstallaties. Voordeel is niet alleen de betere zuivering, men bespaart ook energie. Ook het onderhoud en beheer van dit soort systemen is veel eenvoudiger dan voor het riool, meent hij. "Voor de bedrijfstak is riolering met de dure conventionele zuivering en het gesleep met vaste afvalstoffen natuurlijk prachtig, maar voor de gemeenschap is het peperduur. Je moet namelijk blijven doorbetalen aan het onderhoud."

Het ana?robe systeem is volgens hem geknipt voor de agrarische sector. "Als je het toiletwater scheidt van het andere afvalwater kan je na zuivering het residu gebruiken als mest in de landbouw. Hiermee kan je landbouw rond steden in ontwikkelingslanden van de grond krijgen. Ik zie dan een kleinschalige landbouw voor me. Regionale zelfvoorziening in plaats van ge?ndustrialiseerde landbouw en geen oeverloos gesleep meer met beesten en producten."

Lettinga had nog graag verder gewerkt aan de stimulering van ana?robe zuivering en milieubescherming in de agrarische en publieke sanitairsector, maar hij is ook voldaan met het feit dat de ana?robe zuivering mede dankzij hem een groot succes is geworden in de industri?le sector. Waar hij de energie vandaan haalde? Ana?robe zuiveringstechnologie was voor hem meer dan werk. "Het was een beetje mijn geloof."

Hugo Bouter

'Vraag naar ana?robe zuiveringsinstallaties neemt toe'

De vraag naar zuiveringsinstallaties naar het ontwerp van emeritus-hoogleraar ana?robe zuivering en hergebruikstechnologie prof. dr. ir. Gatze Lettinga zal alleen maar toenemen in Europa en in ontwikkelingslanden. Dit bleek tijdens het afscheidssymposium ter ere van de Wageningse milieutechnoloog op 29 en 30 maart.

De zuiveringstechnologen die aanwezig waren zien een grote markt voor reactoren die gebruik maken van Lettinga's ana?robe zuiveringstechnologie. Deze reactoren maken gebruik van korrelslib, waarin bacteri?n zitten die het afval afbreken. De reactoren staan nu al in tientallen landen over de hele wereld. Dit is vooral te danken aan het feit dat ze het afval beter zuiveren dan de traditionele reactoren, energie opleveren en minder onafbreekbare slurrie opleveren.

Prof. dr. Juan Lema van de Universiteit van Santiago de Compostela in Spanje zei dat de striktere Europese regelgeving voor waterkwaliteit en afvalopslag tot de bouw van meer ana?robe reactoren zal leiden. "Ook zien we dat veel afvalstortplaatsen vol raken. Men zal daardoor eerder kiezen voor zuiveringsinstallaties die weinig slurrie achterlaten."

Volgens prof. dr. Eugenio Foresti van de Universiteit van S?o Paulo in Brazili? zijn veel ontwikkelingslanden gereed om de ana?robe zuiveringstechnologie toe te passen, maar is een sterke lobby van belang. "Het is voor ons ingenieurs veel gemakkelijker om het zuiveringsproces te ontwikkelen dan beleidsmakers te overtuigen van de voordelen van ana?robe zuivering." Hij noemt de stabiliteit van de installaties, de geringe beheersinspanning die ze vergen en het feit dat ze vrij goedkoop zijn. Mensen moeten hierdoor niet op het verkeerde been worden gezet: "Goedkope technologie betekent niet meteen laagwaardige technologie." | H.B.

Re:ageer