Wetenschap - 20 december 2001

Prof. Jan van den Ban, geschiedschrijver van het Natuurwetenschappelijk Gezelschap

Prof. Jan van den Ban, geschiedschrijver van het Natuurwetenschappelijk Gezelschap

Wetenschappers kijken weer buiten het eigen vakgebied

Wat de Heidelbergse dr Mayer zocht in dat provinciestadje Wageningen met zijn zevenduizend inwoners valt slechts te raden, want van een academisch milieu was toen nog geen sprake. In ieder geval richtte hij er in december 1876 het Natuurwetenschappelijk Gezelschap op. Hij omringde zich met leraren van de Rijkslandbouwschool, die in september van dat jaar was opgericht.

De Wageningse planoloog prof. Jan van den Ban vergezelde als student zijn vader, die ook lid was, een enkele maal naar een lezing van het Gezelschap. Nadat hij was afgestudeerd, vervulde hij tal van functies, onder andere bij de Rijksplanologische Dienst, van waaruit hij in 1983 terugkeerde naar zijn Alma Mater. Van den Ban werd al spoedig lid van het NWG-Wageningen en heeft een aantal jaren de functie van voorzitter bekleed. Hij is er inmiddels zo mee verweven, dat hij een boekje heeft geschreven over de historie van de club.

Van den Ban: "De leden van het Natuurwetenschappelijk Gezelschap kwamen tussen 1870 en 1882 om de veertien dagen bijeen. Elk lid werd geacht een voordracht te houden. Toen dat niet meer was vol te houden, waren de bijeenkomsten minder frequent.

Aanvankelijk werd er zeer streng geballoteerd. Men moest wel hoog opgeleid zijn. Maar later werden de regels wat soepeler en mochten ook buitenstaanders lezingen houden. Nog later mochten zelfs niet-leden de lezingen bijwonen, die sinds 1938 in het Biologisch Centrum aan de Arboretumlaan 4 in Wageningen worden gehouden."

Tijdens de Tweede Wereldoorlog kon de club ongestoord zijn gang gaan, want de bezetter vond geen gronden waarop de bijeenkomsten konden worden verboden. Na de oorlog groeide het Gezelschap hard. Het was eervol om er bij te horen.

"Naar 1970 nam het ledental toe tot 350 personen. Dat was ten tijde van Mansholt, toen het Wagenings onderzoek op zijn hoogtepunt was. Na 1970 ontstond er meer specialisatie en raakten wetenschappers voornamelijk betrokken bij hun eigen discipline. Interesse voor andere vakgebieden was er niet meer. En de enthousiastelingen van het Gezelschap werden ook ouder; het aantal leden daalde in die tijd." Inmiddels is de club weer wat gegroeid en de behoefte om ook buiten het eigen vakgebied te kijken is onder wetenschappers duidelijk toegenomen.

Op 11 december vierde het Gezelschap zijn honderdvijfentwintigste verjaardag met een feestelijke bijeenkomst in de Aula van de universiteit. Tijdens die gelegenheid werd het boekje met het historisch overzicht, dat Jan van den Ban erover heeft geschreven, aan de leden uitgereikt. Het is voor 7,50 euro te koop bij Kniphorst.

"Kijk, dit is het omslag van mijn boekje," wijst Van den Ban. "Met een foto van het handschrift van de eerste secretaris, de bekende microbioloog dr Beijerinck. De notulen werden toen nog met een kroontjespen geschreven, heel mooi."

Het Gezelschap is lang niet het oudste in Nederland. Dat is de Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen, van 1752. "Ze bestaan nog steeds," vertelt Van den Ban. "In Haarlem, waar ze een schitterend gebouw hebben."

Tegenwoordig moeten de voordrachten voor het Gezelschap maatschappelijke relevantie hebben. Het KNMI en het RIVM hielden klimaatlezingen; de chaos-theorie kwam aan bod en in 1998 kwam Vincent Icke met een verhaal over de oerknal. "Toen kwamen er minstens honderd mensen!" zegt Van den Ban trots.

Het Gezelschap organiseert elk jaar een excursie. Van den Ban geeft enkele voorbeelden: naar de papierfabriek in Renkum, naar de kerncentrale Dodewaard, naar een station voor visteelt.

De club heeft een nieuw, enthousiast bestuur met frisse idee?n. Ter gelegenheid van het jubileum is bijvoorbeeld een scholierenwedstrijd uitgeschreven. Havo- en vwo-leerlingen worden uitgenodigd om een profielwerkstuk te maken binnen het thema van het jubileumfeest: 'Ruimte voor leven in de toekomst'. Er is zelfs een speciale website voor ingericht (www.ruimtevoorleven.nl) waarop onderwerpen worden aangereikt. De prijsuitreiking vindt plaats op 22 april volgend jaar. "De opzet is die leerlingen warm te maken voor een studie in Wageningen. En de universiteit vindt het allemaal best leuk hoor, dat we dit doen," voegt Van den Ban er vergenoegd aan toe.

Ten tijde van het interview was Van den Ban ziek. Maar met behulp van antibiotica was hij op de 11 december weer hersteld en kon zodoende de feestelijke bijeenkomst ter gelegenheid van het jubileum van het NWG-Wageningen bijwonen.

Lydia Wubbenhorst

Emeritus-hoogleraar Jan van den Ban: "Ten tijde van Mansholt was het Wagenings onderzoek op zijn hoogtepunt." | Foto Guy Ackermans

Re:ageer