Wetenschap - 22 juni 2006

'Proef homeopaten niet dubbelblind'

Homeopathie een oplossing bij kalverdiarree! Dat is de jubelende titel van een rapport dat het project Bioveem begin juni uitbracht. De onderzoekers zeggen in een dubbelblind experiment aangetoond te hebben dat een homeopathisch middel werkt tegen diarree van jonge kalveren. Maar dat is niet waar, zeggen deskundigen, de proefopzet was op zijn best dubbelbijziend.

De feiten zijn glashelder. Een boer heeft samen met twee studenten een deel van zijn koeien behandeld met het middel Calcarea phosphorica 200 k, extreem verdunde calciumfosfaatoplossing, en een ander deel met een placebo. De dertien kalveren die placebo kregen, raakten allemaal aan de diarree. De negentien die het homeopathische middel kregen, bleven allemaal diarreevrij. De boer en de studenten wisten niet welk kalfje welk middel had gekregen.
Geen speld tussen te krijgen. Of wel? Wat wist de boer eigenlijk van het middel dat hij toediende? Onderzoeksleider Liesbeth Ellinger: 'Ik heb de boer twee oplossingen gestuurd, het placebo en het middel. Op de flessen stond alleen A en B. De boer kon dus niet weten welk middel hij toediende.' De eerste vijf kalveren kregen middel A, de volgende B. 'Meteen na de eerste keer belde de boer me op. Hij wist het al, zei hij. Later, bij een tweede geboortegolf op de boerderij heb ik nieuwe oplossingen gestuurd. Ik heb de code toen omgedraaid, en ook toen zei de boer dat hij meteen merkte welk middel wat was. Ik heb hem niet verteld of hij het goed had.'
'Dat is niet de manier waarop goed dubbelblind onderzoek wordt opgezet,' reageert statisticus van Biometris drs. Paul Goedhart. 'In medisch onderzoek kom je hier niet mee weg.' Bij dubbelblind onderzoek zou ieder kalf een eigen monster moeten krijgen. De flesjes met het middel zouden allemaal een eigen code moeten hebben, zodat de uitvoerder van de proef echt geen idee kan hebben wat hij toedient. Nu kan de boer op grond van de reactie van de eerste kalveren een vermoeden krijgen van de inhoud van de potjes. Bij een goede proef mag dat niet. Goedhart: 'Ik vind de uitkomst overigens wel extreem scherp. Alle dieren met middel werden niet ziek, alle dieren met placebo wel. Zou het placebo niet vervuild zijn?'
Prof. Aize Kijlstra, onderzoeker van de Animal Sciences Group, reageert sceptisch op het rapport. 'Uit een artikel in de Lancet uit 2005 blijkt dat het zeer aannemelijk is dat de klinische resultaten van homeopathie toe te schrijven zijn aan placebo-effecten. Dit is ook niet verwonderlijk aangezien er geen wetenschappelijk erkende mechanismen aan homeopathie ten grondslag liggen.' Kleine steekproeven lijden volgens Kijlstra vaak aan methodologische fouten.
Bovendien zet hij vraagtekens bij de belangen van de onderzoekers. Onderzoeksleidster Liesbeth Ellinger is homeopathisch dierenarts, en deed haar onderzoek voor het biologische Louis Bolkinstituut. 'Bij het onderzoek van Louis Bolk kunnen meerdere vraagtekens worden gezet. Ten eerste kan vooringenomenheid van de onderzoekers niet worden uitgesloten, waardoor het dubbelblinde karakter onwillekeurig doorbroken kan worden. De projectleidster is qua inkomen afhankelijk van het succes van homeopathische middelen. Ook de deelnemende veehouders waren niet onbevooroordeeld over homeopathie.' Het project Bioveem kwam eind februari in het nieuws door een artikel in de Volkskrant onder de kop 'Voor kabouters bel Wageningen', een artikel over de betrokkenheid van een wichelroedeloper bij het project.
Liesbeth Ellinger vindt dat de kritiek van Kijlstra over haar belangen geen hout snijdt. 'Dan kan al het medische onderzoek ook zo de prullenbak in. Dat wordt vooral gedaan door de farmaceutische industrie die enorme financiële grotere belangen hebben.' Volgens Ellinger zou ze de proef onder ideale omstandigheden anders hebben opgezet. 'Maar je moet bedenken dat dit een praktijkproef was. De opzet moet ook werkbaar zijn voor de boer.'
De onderzoeksleidster blijft bij de conclusies van haar onderzoek. 'Dit is meer dan toeval. Bovendien bewijst de dagelijkse praktijk op verschillende bedrijven ook dat homeopathie effectief is. Ik zou de proef graag nog eens uitgebreider herhalen, maar ik ben ervan overtuigd dat onze proef aantoont dat dit middel werkt.' Ellinger onderzocht ook of dieren die al diarree hebben genezen kunnen worden met homeopathische middelen. En ook die proeven tonen volgens haar aan dat de homeopathische behandeling werkt. Dat de resultaten wel erg scherp zijn, is volgens haar verklaarbaar. ‘Deze boer is het middel gaan gebruiken omdat hij heel lang veel last had van kalverdiarree. Al zijn dieren kregen het, totdat hij het middel ging gebruiken. Het is dus niet gek dat nu ook alle dieren met placebo diarree kregen.'
Kijlstra raakt niet overtuigd: 'Onderzoek naar de werkzaamheid van homeopathische middelen zelf is weggegooid geld. In een aantal landen is ten aanzien van homeopathie gekozen voor een harde aanpak. In Zweden is het dierenartsen verboden om homeopathische middelen te gebruiken en in Zwitserland is de vergoeding van homeopathische behandelingen uit de ziektekostenverzekering gehaald.' Hij ziet meer in onderzoek naar de motivatie van boeren die homeopathische middelen gebruiken voor hun vee. 'We zitten nu in een impasse. Zo'n onderzoek zou ons daar wellicht uit kunnen helpen.'

Korné Versluis

Re:ageer