Wetenschap - 1 januari 1970

‘Praten voorkomt waterconflicten’

Een internationale club wetenschappers, bestuurders en donoren confereert deze week in Wageningen over conflicten over water. Want of het nu gaat om drinkwater, irrigatie of overstromende rivieren, water is een potentiële bron van conflicten die kunnen uitgroeien tot heuse wateroorlogen. Aan de lokale cultuur aangepaste overlegstructuren lijken een oplossing.

Op 8 april 2000 werd de zeventienjarige jongen Victor Hugo Daza Argadoòa doodgeschoten toen de politie gericht schoot op protesterende burgers in Cochabamba. De internationale verontwaardiging hierover betekende het einde van de privatisering van de drinkwaterproductie in deze stad in Centraal-Bolivia. De vele publicaties die ook nu nog over dit proces op internet zijn te vinden, spreken allemaal van een jarenlang durende 'water war'.
De verontwaardiging van de Boliviaanse burgers was gewekt door scherpe prijsstijgingen van het drinkwater, van 35 tot wel tweehonderd procent. Daarmee besloeg de waterrekening ongeveer een kwart van het gemiddelde maandloon.
In september 1999 gaf de Boliviaanse regering, onder druk van de Wereldbank, een veertigjarige concessie voor het drinkwater- en afvalwatersysteem aan de Amerikaans-Italiaanse international Aguas del Tunari. Dit bedrijf zou ook een dam bouwen om water van de rivier de Misicuni via een pijpleiding naar Cochabamba te brengen. Om de kosten van dit project winstgevend te houden, verhoogde het bedrijf de waterprijzen.

Privatisering
De wateroorlog in Cochabamba is één van de vele voorbeelden van conflicten die ontstaan over water. Een vergelijkbare 'oorlog' is uitgevochten in de Argentijnse provincie Tucaman. Daar besloot de Franse international Compagnie Generales des Eaux zich in 1998 terug te trekken als beheerder van het drinkwater- en afvalwatersysteem. Ook daar bleek de privatisering te leiden tot prijsverhogingen en heftige protesten.
Maar ook een meer ontwikkeld land als Frankrijk ontkomt niet aan waterconflicten. De gemeenteraad van Grenoble vocht daar een heftig juridisch gevecht uit met de Franse international Lyonaise des Eaux die de drinkwatervoorziening en riolering via corruptie in handen kreeg.
Op 30 september en 1 oktober congresseert een groep van zo'n honderdvijftig wetenschappers, bestuurders en donoren in het WICC in Wageningen over deze waterconflicten. De wetenschappers verwachten dat er in de toekomst meer en grotere conflicten over water zullen ontstaan. De wereldbevolking blijft immers groeien, en de beschikbare hoeveelheid zoet water voor irrigatie, drinkwater, industrie en riolering groeit niet mee.
De organisator van de conferentie, drs. Jeroen Warner van de leerstoelgroep Irrigatie en waterbouwkunde, denkt dat de oplossing voor waterconflicten vooral ligt in praten, in overleg. Doel van het congres is volgens Warner dan ook om te kijken hoe je conflicten over water kan voorkomen door in te zetten op wat hij noemt 'multi-stakeholder platforms', overlegstructuren met zoveel mogelijk belanghebbenden.

Blauwdruk
Warner benadrukt dat het niet de bedoeling is om een blauwdruk voor overleg te creëren. Want de conflicten over water zijn zo divers als de rijkdom aan culturen die de wereld bezit.
Naast de conflicten over de privatisering van de drinkwaterproductie zijn er conflicten over grensrivieren. Een voorbeeld daarvan is de spanning tussen de belangen van de Antwerpse havenbedrijven en de natuurorganisaties als het gaat om de Schelde, waar enkele congresdeelnemers woensdag op excursie gingen. Dan zijn er conflicten als gevolg van waterschaarste met een zware politieke lading, zoals die tussen Israël en Palestina. En dan zijn er nog landen als Bangladesh die vechten tegen overstromingen.
Maar ook projecten die met de beste bedoelingen worden opgezet kunnen conflicten genereren. Een bekend voorbeeld is het Narmadaproject in India. Diverse westerse bouwbedrijven kregen daar lucratieve contracten om te bouwen aan de Sardar Sarovar Dam in de Narmadarivier, gefinancierd door de Wereldbank met een lening van 450 miljoen dollar.
Het probleem was dat compleet over het hoofd werd gezien dat de boeren en bewoners in het gebied zouden moeten verhuizen, en dat het onder water zetten van de daar aanwezige bossen zou leiden tot vervuiling stroomafwaarts. Ondanks het feit dat de Wereldbank en de westerse bouwbedrijven zich onder grote druk terugtrokken van het project werd er wel doorgebouwd, met als gevolg tienduizenden ontheemden per jaar en een slechtere drinkwatervoorziening.
Inmiddels is er volgens Warner veel veranderd bij dit project. 'Het eerste wat de Indiase overheid deed, was de ME erop af sturen. Wat er nu gebeurt, is dat de overheid gaat luisteren. Als er protesten zijn, sturen ze daar een bemiddelaar op af.'

Geheimen
Het Narmadaproject is niet het enige project waarbij praten en overleggen tot oplossingen leidt voor de waterconflicten. Warner denkt dan ook dat het concept van de multi-stakeholder platforms toekomst heeft. 'Het is een populair recept', aldus Warner. 'De overheid en de donoren zijn enthousiast en de ngo's vinden het leuk, omdat het de mensen een stem geeft. Maar je moet het wel goed doen. Als het ontaardt in een praatgroepje komen de mensen niet terug.'
Kennis is hierbij vitaal, stelt Warner. In Bolivia ruzieden boeren en dorpsbewoners over het gebruik van water voor irrigatie of voor huishoudelijk gebruik, vertelt Warner. Daarbij vernielden ze pijpleidingen van de tegenstander. Toen studenten onderzochten wie wat gebruikte, bleek dat veel dorpsinwoners water gebruikten voor het irrigeren van moestuinen en het runnen van bierbrouwerijtjes en andere huisindustrie.
'Informatie is een strijdmiddel in deze conflicten', stelt Warner. 'Informatie is politiek.' Erg duidelijk wordt dat in het geval van Israël, waar satellietfoto's behoren tot de militaire geheimen. Dat bleek toen leden van de oppositie onthulden dat de Israëlische overheid jarenlang de verkeerde gegevens over water had gebruikt, van de verkeerde kaarten. Kennis is zo een politiek middel in de strijd om water tussen Israël en de Palestijnen.

Waterschap
Naast het in kaart brengen van het hoe en waarom van waterconflicten richten de wetenschappers zich ook op het inpassen van de overlegstructuren in de lokale cultuur. Zo lijken de problemen die Bangladesh heeft met de telkens overstromende rivieren de Brahmaputra, de Ganges en de Padma weliswaar veel op die van delta Nederland, maar de waterschappen die hier vele eeuwen als overlegstructuur dienen zijn niet zomaar te exporteren. 'Het waterschap is een boerenmodel', stelt Warner. 'De industrie is niet vertegenwoordigd. Tot vijftien jaar geleden was het een drainageclub; het grondwater moest omlaag.'
En afgezien daarvan moet je bij het opzetten van overlegstructuren rekening houden met culturele eigenaardigheden van een land of een streek die je soms tegen de borst stuiten, vertelt Warner. 'Als je in Bangladesh een overleggroep opzet, bepaalt de dorpsoudste wie er in de groep komt te zitten. Dat vind ik niets, maar toch moet je daarin meegaan.'

Re:ageer