Wetenschap - 20 oktober 2010

'Parende gierzwaluwen in de lucht zijn nog nooit gefilmd'

tekst:
Marion de Boo

Het vliegen van doodgewone dieren is nog nooit in high speed gefilmd. David Lentink wil daarom camera's aan gewone mensen uitlenen.

Zwaluwvlucht, lucht in een tunnel en vallend esdoornzaad. Onder: vliegende fruitvlieg, zwemmende larve, ‘hangende’ kolibri.
Twee weken geleden filmde David Lentink met zijn compacte Casio EX F1, die 600 beeldjes per seconde vastlegt, fraaie luchtgevechten tussen zweefvliegen en bijen in zijn eigen achtertuin. 'Ik zat een bij op een bloem te filmen, toen ineens een zweefvlieg pal op haar rug landde. De bij moest echt inschikken, waarna de zweefvlieg weer opsteeg. In slow motion zag het er nogal cartoonesk uit', vertelt de onderzoeker bij Experimentele zoƶlogie.
Van allerlei doodgewone diersoorten is nog nooit in high speed gefilmd hoe zij vliegen. Dit wil Lentink veranderen door het uitlenen van de camera's. Met zijn plan maakt hij kans op de Academische Jaarprijs.  'Vechtende merels leveren ook mooie filmpjes op, net als jachtgedrag in de lucht, of boerenzwaluwen die in een flits hun jongen voeren zonder zelfs maar op het nest te landen. Parende gierzwaluwen in de lucht zijn nog nooit gefilmd.'

Hoe effectief een stel vleugels de lucht kan wegduwen en de lucht kan manipuleren om een manoeuvre te maken, hangt helemaal van de vleugelvorm af. Dit valt alleen te begrijpen door de vleugelvorm in detail te bestuderen. Uit laboratoriumproeven blijkt dat vogels, vleermuizen en insecten dezelfde technieken gebruiken om meer draagkracht op te wekken. 'We zien veel convergentie in de natuur', zegt Lentink. 'Hoe zo'n hommel ineens opstijgt was tot voor kort een mysterie, volgens de gangbare formules waarmee we vliegtuigen ontwerpen zou hij moeten neerstorten. Pas in 1996 bleek dat opstijgende hommels een enorm sterke werveling boven hun vleugels genereren om zichzelf omhoog te zuigen.'
Ook esdoornzaden gebruiken soortgelijke wervelingen om op te stijgen. Vorig jaar publiceerde Lentink, die is opgeleid als ruimtevaartexpert maar promoveerde in de experimentele biologie, in Science over de vliegkunst van esdoornzaden. Lentink publiceerde ook in Nature over vervormbare vogelvleugels. Dankzij laboratoriumproeven weten we nu hoe sterke wervelingen zo'n vleugel omhoog zuigen', zegt Lentink. 'Maar hoe dat nou echt in de natuur gaat, welk vlieggedrag al die beesten in de natuur hebben, hoe ze daarmee zo efficiƫnt en energiezuinig hard kunnen vliegen, zacht kunnen vliegen, bochten draaien, dat weten we niet. Al dat unieke vlieggedrag van al die verschillende beesten in de natuur willen we gaan vastleggen. En daaruit krijg ik als wetenschapper weer inspiratie om nieuwe proeven te bedenken.'
Imkers en huisvrouwen
Met kleine, compacte high-speedcamera's kan iedereen in het veld gemakkelijk filmen. Een hommel filmen die van een bloem opstijgt, is een kwestie van geduld. De klassieke high-speedcamera joeg er dan heel veel dure film door. 'Met de moderne digitale camera's selecteer je gewoon de mooiste momenten en de rest gooi je weg', zegt Lentink. 'Zwart-witcamera's zijn lichtgevoeliger, maar voor een publieksproject spreekt kleur meer aan. Als we de jaarprijs winnen, willen we twintig handzame camera's gaan uitlenen aan imkers, vleermuisexperts, studenten, huisvrouwen en iedereen die maar enthousiast is om overal in Nederland bijzonder vlieggedrag in de natuur te filmen. Het is heel leuk om in gesprek te raken met iemand die bijvoorbeeld alles van lieveheersbeestjes weet en nu eens precies wil zien hoe zij hun vleugels uitklappen.' Deelnemers krijgen eerst een introductiecursus en een inleiding in de natuurkunde van het vlieggedrag.
Daarnaast komt er een zeer professionele supercamera, de Phantom 217, momenteel de best beschikbare professionele camera, die zo'n 70.000 euro kost en 7500 beeldjes per seconde maakt. 'Dat geeft het effect van een bioscoopfilm en zo'n film kun je nog veel beter vertragen', zegt Lentink. 'We gaan hem gemakkelijk bruikbaar maken in het veld, foolproof en spatwaterdicht, met een karretje met een lenzenset en extra batterijen.'
Is het niet riskant om zo'n dure camera zomaar uit te lenen? Lentink schiet in de lach. 'Je moet hem goed verzekeren en deelnemers een bewijs van goed gedrag vragen. Bovendien worden wij gesponsord door het Korps Landelijke Politiediensten (KLPD) dus ik maak mij echt geen zorgen.'  
Naar de finale
Wageningse vliegkunstenaars zijn doorgedrongen tot de finale van de Academische Jaarprijs. 'We willen high-speedcamera's aan gewone mensen gaan uitlenen om allerlei alledaagse vliegkunstenaars in de natuur te filmen', zegt David Lentink, captain van een elfkoppige campagneteam. 'Je kunt overal om je heen bijzonder vlieggedrag zien van vogels, vleermuizen, insecten en zaden, ook als je gewoon door de stad fietst. Van al die filmpjes maken we dan een gratis beschikbare database van vliegkunstenaars op Youtube. Daaruit ontstaan vanzelf nieuwe wetenschapsvragen omdat dit soort high-speed beelden van vlieggedrag nauwelijks bestaan.'
Op woensdag 27 oktober blijkt in Leiden wie van de vijf finalisten de Academische Jaarprijs wint voor de beste vertaling van wetenschappelijk onderzoek naar een breed publiek. Het creatiefste communicatieplan wint 100.000 euro.  

Re:ageer