Wetenschap - 1 februari 2001

Opinie: Alsjeblieft geen Europese Voedsel Autoriteit

Opinie: Alsjeblieft geen Europese Voedsel Autoriteit

Volgens beleidsmakers, bestuurders en wetenschappers kan alleen een Europese Voedsel Autoriteit (Eva) ons behoeden voor nog meer voedselcrises. Experts breken een lans voor een Europese equivalent van de Amerikaanse Food and Drug Administration (FDA): een krachtige organisatie die korte metten maakt met alle crises en onduidelijkheid rond dioxines, genetische modificatie, BSE, functional foods en supplementen. Maar zit Europa werkelijk op de Eva te wachten?

Januari 2001. De FDA kent 71 gebruikers van het supplement Butanediol die zijn overleden. Het agentschap heeft nog eens veertig verdachte gevallen in onderzoek. Gezondheidsfreaks gebruiken Butanediol omdat het de aanmaak van groeihormoon zou verhogen. De dodelijke gevallen zijn aanleiding voor de organisatie om een onderzoek te starten. Tot een verbod komt het niet. De FDA onderzoekt nog of het middel niet uit de schappen van vitamine- en sportzaken moet worden verwijderd.

Augustus 2000. Twee voedingsexperts van de FDA waarschuwen voor de mogelijke risico's van soja. Ze maken zich zorgen over de effecten van pseudo-oestrogenen in het soja-eiwit. Te veel soja zou wel eens kunnen leiden tot een verhoogde kans op kanker, onvruchtbaarheid en - bij kinderen - vergroeiingen aan de geslachtsorganen. Een jaar eerder heeft de FDA fabrikanten van sojaproducten het recht gegeven om in advertenties te beweren dat hun product goed is voor de gezondheid. De twee FDA'ers durven hun waarschuwing niet in eigen land naar buiten te laten gaan, uit angst voor processen van de voedingsindustrie. Daarom vliegen ze over naar Engeland en laten zich interviewen door de Engelse krant The Observer.

Maart 2000. Het voorstel van de FDA om een maximale norm te stellen voor de hoeveelheid van het opwekkende efedrine die fabrikanten in pillen mogen stoppen, sneuvelt. De pillen zijn geliefd bij mensen die hun overgewicht te lijf gaan. Aanleiding voor het voorstel van de FDA waren de zeventien doden en de meer dan 250 gevallen van hartafwijkingen of hoge bloeddruk door efedrinegebruik. Het Amerikaans congres heeft zich door de industrie laten overtuigen dat er voor een maximale norm 'geen grond' is.

Onmacht

Het zijn maar enkele willekeurige voorbeelden, afkomstig van de internationale nieuwsbureaus. Maar ze tonen de onmacht van de FDA om consumenten te beschermen tegen voedingsmiddelen die niet deugen. Het agentschap is het kwetsbare mikpunt van allerlei bedrijven en machtige groeperingen, die door lobbyen en procederen hun gelijk willen halen - en ook vaak krijgen. Zo heeft de in de hoek gedreven FDA zijn goedkeuring moeten geven aan het behandelen van vee met hormonen, om de melkafgifte en de groei van het vlees te bevorderen. Wetgeving tegen de antibiotica in het veevoer, die in Europa zwaar onder vuur liggen, is nog in geen velden of wegen te bekennen. Het verbruik van de omstreden groeibevorderaars door Amerikaans vee steeg het afgelopen jaar tot de recordhoogte van 11,2 miljoen kilo.

Dat er toch nog sprake is van een minimumbeleid, en de dienst zo nu en dan een succesje behaalt, komt alleen doordat er binnen de FDA bezielde mensen werken. De roep om een Europese Voedsel Autoriteit zegt dan ook meer over wat er in Nederland en in Europa loos is, dan over wat er in Amerika zo goed gaat.

Ruggengraat

Tussen kenniscentra, onderzoeks- en controlerende instituten, overheden en bedrijven zijn steeds hechtere relaties ontstaan. Kennisontwikkelaars en controleurs zijn netwerken gaan vormen met producenten van voeding, overheden, subsidiegevers, ide?le groeperingen en belangengroepen.

In dat kluwen van netwerken, waarin iedereen van iedereen afhankelijk is, moeten onderzoekers en controleurs meer dan ooit op hun tellen passen. Een onvoorzichtige uitlating, een verkeerd woord, een negatief rapport - en een carri?re komt voortijdig tot een einde, opdrachten blijven uit of subsidiestromen drogen op. De universiteiten en onderzoeksinstituten veranderen in arena's, waar diplomatie en niet het rapporteren van de waarheid voorop staat. In zo'n omgeving durft iemand niet snel alarm te slaan als een voedingsmiddel kwaad kan, als een medicijn averechts werkt of als een partij vlees giftige residuen bevat. De subsidiegever mocht eens boos worden. De zakenpartner zou zijn heil wel eens elders kunnen gaan zoeken.

Gebonden aan hun onzichtbare ketenen roepen onderzoekers, beleidsmakers en controleurs om het hardst om een Europees FDA. Officieel omdat de problemen zo groot zijn geworden, de verbanden zo complex, dat ze alleen op Europees niveau kunnen worden aangepakt. In werkelijkheid hebben de meeste Europleiters andere motieven. 'De mensen binnen zo'n instelling mogen wel uitspreken wat ik niet kan zeggen', denken ze. 'Wat ik weet, maar niet kan rapporteren, kunnen zij wel naar buiten brengen. De relaties die mijn instituut aan banden leggen, zullen toch geen vat krijgen op een machtig en respectabel Europees bureau?' De Eva wordt, zo hopen ze, een grote sterke zuster, waar ze bij kunnen klikken, zonder dat dat gevolgen heeft.

Een ijdele hoop, zo leert het Amerikaanse voorbeeld. Ongetwijfeld zal de Eva groter worden dan het Nederlandse LNV, RIVM, TNO of Wageningen UR. Maar het gebied dat Eva zal moeten bestrijken wordt meteen ook stukken groter. Als Wageningen UR, RIVM, LNV en TNO samen niet de situatie in het geordende Nederland onder controle kunnen krijgen, kan de Eva dat ook niet binnen Europa. Eva wordt op z'n best een reuzin met lemen voeten, een virtuele keten van organisaties, net zo sterk als de zwakste schakel.

Dat soort bombastische projecten kunnen we missen. Wat Europa nodig heeft om voedselonrusten te voorkomen, zijn mensen die spreken, ook als ze weten dat er repercussies zullen volgen. Mensen van het kaliber van Jan Koeman. Ook in de eenentwintigste eeuw is er geen alternatief voor integriteit en ruggengraat. | Willem Koert

Re:ageer