Wetenschap - 7 juli 2010

Opbouwende middenvelder zwaait af

Expert op het gebied van gewasgroei, dierlijke productie en duurzaam landgebruik, Herman van Keulen, is een van de grondleggers van de productie-ecologie. Zijn simulatiemodellen worden wereldwijd gebruikt; hijzelf bleef bij voorkeur op de achtergrond. Vorige week nam hij afscheid.

12-Herman-van-Keulen-CMGZ-G.jpg
Een gemengd bedrijf op de Twentse zandgronden van vijf hectare met koeien, varkens, kippen en graan - dat was het boerenbedrijf waar Herman van Keulen (65) opgroeide. Later kwam hij dit soort bedrijven in zijn carrière als productie-ecoloog weer veelvuldig tegen in Afrika en Azië.
Hoe kunnen deze bedrijven hun productie verbeteren? Wat is de potentiële groei van gewassen afhankelijk van het weer, de bodem en het management van de boer? Om daar antwoord op te krijgen, verwerkte Van Keulen kennis over planten, bodems, neerslag en bedrijfsvoering in een simulatiemodel. Hij begeleidde ruim vijftig promovendi en is een grote naam in de internationale agronomie. Vorige week donderdag hield hij zijn afscheidsrede.
 Dat betekent niet dat hij stopt met werken. Momenteel doet Van Keulen onder meer onderzoek voor de Gates Foundation, om uit te zoeken of een waterbesparende methode voor de rijstteelt in India ten koste gaat van de bodemvruchtbaarheid. In Nederland is hij betrokken bij proefbedrijf De Marke van Wageningen UR, dat onderzoekt hoe melkveehouders zowel productief als milieuvriendelijk kunnen boeren. Ook is hij betrokken bij het hiervan afgeleide praktijknetwerk Koeien en Kansen. Hij schreef het onderzoeksvoorstel voor de Europese Unie waarop het proefbedrijf nu draait.
Van Keulen komt uit de school van Cees de Wit. Hij is een van de grondleggers van de productie-ecologie. Samen met onderzoekers als Rudy Rabbinge, Frits Penning de Vries, Henk Breman en Jan Goudriaan ontwikkelde hij modellen die de plantengroei en gewasopbrengst onder uiteenlopende milieucondities voorspellen. Hij is de bedenker van Bacros, een programma om gewasgroei te simuleren, en bedacht het tipping bucket model om het gedrag van water in bodems te beschrijven. Dit concept wordt dertig jaar later nog steeds gebruikt. Van bodemkundige ontwikkelde hij zich  tot een expert op het gebied van gewasgroei, dierlijke productiesystemen en tenslotte duurzaam landgebruik.
Oud papier
Toch is Van Keulen geen alom bekende Wageninger. Dat komt, zeggen mensen die hem kennen, doordat hij geen eigen onderzoekslijn heeft ontwikkeld. Van Keulen is een generalist in plaats van een specialist. Bovendien roert hij zich niet in de media, bijvoorbeeld om zijn visie te geven op duurzame landbouw en het wereldvoedselvraagstuk. Hij was in de jaren negentig vijf jaar lang hoogleraar Dierlijke productiesystemen, maar voelde zich daarna veel beter als toegevoegd hoogleraar Plantaardige Productiesystemen bij Rudy Rabbinge en later Ken Giller. 'Herman is goed in het begeleiden van promovendi, maar is geen manager', zegt Rabbinge. Van Keulen trapt een balletje bij voetbalclub SKV. Hij zit er niet in het bestuur, maar haalt samen met clubgenoten oud papier op.
'Hij is inhoudelijk, hij werkt hard en schrijft heel veel artikelen', zegt Prem Bindraban, die bij hem is gepromoveerd en die later zijn baas werd. 'En hij is een lopende bibliotheek. Als je iets vraagt over de energiereserves in de stengel van tarwe, weet hij de auteur van een belangrijk artikel hierover uit 1975. Hij hield de publicaties heel goed bij.' Zijn kamer lag van onder tot boven vol met literatuur en knipsels, tot de verhuizing naar Radix. 'Toen moest hij opruimen. Dat was heel zwaar voor hem', zegt Martin van Ittersum van Plantaardige productiesystemen.
Rode pen
Fameus is de rode pen waarmee Van Keule concepten van wetenschappelijke publicaties corrigeerde. 'Ik kreeg mijn teksten volledig rood terug', zegt Bindraban. 'Pas een paar jaar geleden kreeg ik een publicatie terug met bijna geen rood. Dat voelde als een enorme overwinning.' Alle promovendi kennen de rode pen van Van Keulen, maar toch wordt diens commentaar zeer op prijs gesteld. 'Hij is een gedreven perfectionist, maar plezierig in de omgang, plichtsgetrouw en loyaal aan de studenten en medewerkers', aldus Van Ittersum.
Dertig jaar geleden kwam Van Keulen er met Wageningse collega's in Mali achter dat niet water de limiterende factor is voor de landbouw in de Sahel, maar meststoffen in de bodem. Dat was een verrassing voor veel agronomen. Jaren later en vele Afrikaanse promovendi verder, is Van Keulen van mening dat je de landbouw niet verbetert met alleen maar meer kunstmest. 'Zelfs als je de kunstmest gratis maakt, verbetert het inkomen van de boeren in Mali niet. Dat was een eye-opener voor Herman', zegt ontwikkelingseconoom Arie Kuijvenhoven. 'De boeren daar doen aan landbouw om te overleven. De Sahel is niet geschikt voor duurzame landbouw.'
Kuijvenhoven maakte kennis met Van Keulen in 1987, toen een groep Wageningers een integrale systeemanalyse voor de landbouw ging ontwikkelen. 'De productie-ecologen waren toen op de vierkante meter bezig en zagen alleen fysiologische grenzen aan de gewasopbrengst', blikt Kuijvenhoven terug. 'Die hebben we gecombineerd met de gedrags- en marktopties van de boeren: hebben ze kredieten, zijn er afzetopties, wat doet de prijs bij productieverhoging, hoe is de infrastructuur? Daarmee bleven maar een paar opties voor beperkte groei over en we begrepen beter waarom de boeren vaak niet in productieverhoging investeerden.' Een zeer leerzame ontmoeting, vertelde Van Keulen in zijn afscheidsrede:. 'Interdisciplinair onderzoek is absolute noodzaak en ik heb er veel van geleerd.'
Spitsen
Met de bio-economische modellen die toen zijn ontwikkeld, heeft Wageningen gescoord in de wereld, vertelt Kuijvenhoven. 'Het International Food Policy Research Institute gebruikt de Wageningse modellen al jaren.' In die groep vulden de vlotte babbel van Kuijvenhoven en het noeste werk van Van Keulen elkaar goed aan. 'Ik regelde het geld in Den Haag; hij schreef het inhoudelijke voorstel. Zonder hem hadden we als team minder bereikt. Hij is de opbouwende middenvelder zonder wie de spitsen niet kunnen scoren.'
De integrale modellen van Van Keulen worden wereldwijd gebruikt door andere onderzoekers. Tijdens zijn rede toonde hij een illegale Chinese kopie van een vroege modelstudie van hem - 'geen wonder dat uitgeverij Pudoc failliet is gegaan'. Maar de modellen dienen ook om boeren en beleidsmakers keuzes voor te houden.
'In potentie kunnen we de wereldbevolking blijven voeden', aldus Van Keulen. 'Maar de bodemkwaliteit en de beschikbaarheid van water dalen. Bovendien neemt de agrobiodiversiteit af en gaat er zes miljoen hectare bos per jaar verloren. Als politici niet kiezen, halen we geen enkel doel. Er is een paradigmawisseling nodig om de kwaliteit van de natuurlijke hulpbronnen te verbeteren.' Net als Joop van Lenteren, twee weken geleden in zijn afscheidsrede, pleitte ook Van Keulen voor bevolkingspolitiek om de groei van het aantal wereldburgers te stoppen. 'Er is een limiet aan wat de wereld kan leveren voor de bevolking.'  
Gevleugelde uitspraken van Herman van Keulen:
'Als je elkaar gelijk geeft, ben je zo uitgepraat'
'Roem is mooi, maar je hebt er het meeste aan bij het klaverjassen'
'Als je iemand niet kunt overtuigen, breng hem dan aan het twijfelen'
'Als ik al mijn werk moet afkrijgen, kan ik pas later naar bed dan ik opsta'

Re:ageer