Wetenschap - 10 augustus 2010

Oog in oog met een dwergnijlpaard

Mark van Heukelum stond in Ivoorkust oog in oog met een brullend dwergnijlpaard. Hij was verstandig en deed een stapje opzij. Het bange hoogtepunt van een bijzonder onderzoek.

Hebbes!
Toegegeven: hij zocht het wel op. Zomaar een ontmoeting met een dwergnijlpaard buiten een dierentuin zit er niet in. Daarvoor zijn deze nachtdieren te zeldzaam en te schuw. Van Heukelum (vijfdejaars Bos- en natuurbeheer) was bijna vijf maanden in Tai National Park in Ivoorkust om dwergnijlpaarden te bestuderen. Hij deed dat in het kader van een afstudeervak resource ecology.
Te veel vrouwen
Dwergnijlpaarden zijn voor een leek de kleinere broertjes van de gewone nijlpaarden. Maar eigenlijk hebben ze weinig gemeen, legt Van Heukelum uit. In Ivoorkust, Liberia en Sierra Leone lopen er naar schatting nog een paar duizend rond op een oppervlakte van zo'n 5000 km2. Maar hun aantal slinkt snel. Fokprogramma's in dierentuinen zijn daarom van toenemend belang om de dwergnijlpaard voor uitsterven te behoeden. Daarbij doet zich een merkwaardig verschijnsel voor: 60 procent van de nijlpaardbaby's zijn vrouw. Dat maakt fokken lastig. Onbekend is of die scheefgroei ook in het wild bestaat. Reden genoeg voor het Institute of Breeding Rare & Endangered African Mammals (Ibream) om een uitgebreid onderzoek te starten naar het dwergnijlpaard. Van Heukelum en zijn Wageningse collega Henk Eshuis zijn de pioniers van dat onderzoek.
Wijdopen bek
En zo stond Van Heukelum dus krap drie weken na aankomst in Ivoorkust oog in oog met een dwergnijlpaard. 'We volgden een spoor dat leidde naar een hol onder een boom. In het droge seizoen staat het water laag. Dwergnijlpaarden zoeken dan holen op onder het wortelstelsel van bomen langs het water. Die holen zijn ontstaan door uitspoeling van de grond', vertelt hij de aanloop.
'We hadden geluk. Ineens ontplofte het water en komt zo'n dwergnijlpaard op me af met wijdopen bek en een enorm gebrul en gegorgel. Ik stond midden op de wissel. En een halve seconde later komt er nog een tweede achteraan. Dat was wel even spannend. Maar ook heel fantastisch.' Zijn poging om het vast te leggen mislukte overigens.
Zeldzaam
Het eigenlijke onderzoek leverde daarentegen wel fraaie beelden op. De Wageningse studenten zetten in drie verschillende gebieden van zes bij zes kilometer systematisch een netwerk van twintig camera's op. De camera's met bewegingssensor registreerden dag en nacht alles wat passeerde. Langs een drukbelopen wissel leverde dat in een paar weken tijd honderden foto's op die info leveren over het voorkomen en de leefwijze van dwergnijlpaarden.
Op slechts een fractie van die foto's staan overigens dwergnijlpaarden. 'Gemiddeld maar zes hits per drie weken, en dat van alle camera's samen. Dat zijn heel weinig waarnemingen. Je moet dus voorzichtig zijn om daar conclusies uit te trekken.' De rest van de foto's laat tal van andere dieren zien. Duikers vooral, een soort klein hert. Sommige heel zeldzaam. De Jentink's duiker bijvoorbeeld, die is net zo zeldzaam als het dwergnijlpaard. Maar ook bosolifanten, chimpansees, luipaarden en gordeldieren.'
Grote teen
Naast het camerawerk legde Van Heukelum zich onder andere toe op onderzoek naar voetsporen. Zo legde hij legde per voetspoor de breedte van de twee grote voortenen vast. Die zelfbedachte maat zegt iets over de leeftijd van de dieren en dus de populatieopbouw. Dat leverde nieuwe feiten op. 'Ik vond maar twee verschillende maten. Ik heb daarom sterk het vermoeden dat de voorplanting seizoensgebonden is. Anders zou je ook tussenliggende teenmaten zien. Die seizoensbinding is nieuw, maar wel logisch. Baby's kunnen pas na vijf maanden zwemmen. Het heeft dus geen zin om in het natte seizoen geboren te worden.'
Van Heukelum en Eshuis zijn de eerste, maar voorlopig ook de laatste studenten die naar Ivoorkust gaan. 'Het mag niet meer, omdat het te gevaarlijk is.' Maar het werk gaat wel verder. 'Er wordt nu door Ibream een Phd op gezet, maar dan via een buitenlandse constructie. Ja, ik ben gepolst. Maar ik weet het nog niet. Het is fysiek en mentaal zwaar werk.'
Zie ook www.ibream.org en het weblog www.ivorymark.wordpress.com 

Re:ageer