Wetenschap - 5 december 2002

Onderzoekschool bespreekt dilemma?s in de wetenschap

'Is het wel zinnig dat ik dit onderzoek doe?'

Onderzoekschool bespreekt dilemma's in de wetenschap

Zijn wetenschappers verantwoordelijk voor alles wat er met hun onderzoek gebeurt? Is de lijn van het onderzoek maatschappelijk verantwoord? Kan het niet met minder proefdieren uitgevoerd worden? Allemaal vragen waar onderzoekers en aio's tegenaan lopen, maar waar geen eenduidig antwoord op te geven is, zo bleek tijdens de jaarlijkse bijeenkomst op 28 november van onderzoekschool voor Production Ecology & Resource Conservation (PE&RC) over ethiek in de wetenschap.

Iedere wetenschapper loopt op een gegeven moment tegen ethische dilemma's aan. De vraag is wat je ermee doet en hoe je er het best mee kan om gaan. H?t antwoord bestaat niet. Neem nu de vraag die door een aio aangedragen werd voor een van de workshops. Hij kreeg onderzoeksuitkomsten die tegenstrijdig waren met die van zijn begeleider, die weigerde de nieuwe uitkomsten te accepteren. Wat moest hij doen? Tsja, dat is lastig, vinden de aanwezigen. Gaat hij zijn eigen weg dan kan hij zijn promotie wel vergeten. "Probeer een antwoord te bedenken waardoor je je niet voor jezelf hoeft te schamen", brengt hoogleraar toegepaste filosofie prof. Michiel Korthals in. Belangrijk bij een ethisch probleem is dat mensen erover praten en nadenken, vindt hij. Later geeft hij toe dat zo'n probleem op afstand eigenlijk niet te beoordelen is. Wie weet is het wel een vreselijk eigenwijze aio die nooit luistert, en zijn zijn uitkomsten ook werkelijk niet goed.

Op de bijeenkomst komen ook minder persoonlijke problemen naar boven. Ethiek speelt ook mee bij het uitzetten van de onderzoekslijn. Waar wordt geld aan besteed en waarom? Ter illustratie haalt Korthals een voorbeeld aan van Brits onderzoek naar verschillende vormen van kanker. Opvallend is dat het onderzoeksbudget voor longkanker ver achterblijft bij de sterfte. Bij borstkanker is dat omgekeerd. "Ik heb gezocht naar dergelijke voorbeelden voor landbouwkundig onderzoek, maar heb die niet kunnen vinden", verklaart Korthals zijn onderwerpkeuze. Een van de onderzoekers komt in de workshop met een onderwerp dat hierop aansluit: Dr Aad Termorshuizen doet onderzoek naar bodemgebonden ziekteverwekkers die gewassen in de landbouw schade berokkenen. "Stel, ik vind een oplossing voor alle bodemgebonden pathogenen", zegt hij. "Dan weet ik dat een boer elk jaar aardappels gaat telen in plaats van eens in de drie jaar, zoals nu. Hierdoor krijg je opnieuw problemen met bodemgebonden pathogenen. Is het dan wel zinnig dat ik dit onderzoek doe?" Hij geeft zelf het antwoord. Hij verkondigt waar het maar kan dat het niet goed is elk jaar hetzelfde gewas te telen. Verder is hij er geen moment van overtuigd dat hij ooit alle problemen opgelost zal hebben. Toch is zo nu en dan stilstaan bij je onderzoek zinnig. Dat vindt ook de aio die onderzoek doet aan muggen en malariaverspreiding. "Het ultieme doel van mijn begeleider is: alle muggen die malaria kunnen veroorzaken vernietigen. Mij lijkt dat niet goed. Je houdt er altijd wel wat over en mensen die niet meer gestoken worden, op een enkel keertje na, zijn veel gevoeliger. Daarom kun je er beter voor zorgen dat mensen continu een klein beetje gestoken worden, zodat hun lichaam eraan went."

Zo komt het ene na het andere dilemma boven tafel. En ieder zal weer andere oplossingen vinden. Soms is een technologische vondst de oplossing. Zoals bij de garnalenvissers die bij het vissen ook zeldzame schildpadden opvisten. Een ander soort net bracht hier de oplossing. Een andere keer bedenkt de onderzoeker zelf een voor hem bevredigende oplossing. Zoals de aio die honderden kilo's aardappelen moest schillen voor zijn onderzoek en het zonde vond om al die aardappels weg te moeten gooien. "Al mijn collega's en vrienden hebben wekenlang aardappelen van mij gegeten."

Drs Henriette Bout van het bureau ConScience, trekt in haar lezing de vragen nog iets breder: is een wetenschapper verantwoordelijk voor alles wat er met de uitkomsten gebeurt? Zij pleit voor een uitgebreide gedragscode. Ook voor landbouwwetenschappers. Ze is wel verrast over de houding van de landbouwwetenschappers, die niet louter bezig blijken met het vinden van technologische oplossingen, maar ook nadenken over de sociale gevolgen van hun onderzoek. In die zin passen ze de gedragscode die de vereniging van afgestudeerde landbouwwetenschappers KLV ontwikkelde al toe, zonder dat ze die uitgebreid bestudeerd hebben.

Leonore Noorduyn

Re:ageer