Organisatie - 1 november 2012

Onder toezicht... Moet de taak van de toezichthouders veranderen?

Ze moeten de bestuurders van openbare organisaties controleren, maar de reputatie van de raden van toezicht heeft de laatste tijd een flinke knauw opgelopen. Weten ze wat er speelt? En zijn ze wel onafhankelijk? Bij de Wageningse Raad van Toezicht wordt de noodzaak tot vernieuwing betwijfeld. 'Ik vind dat het nu goed functioneert.'

19-toezicht2.jpg
Onder toezichthouders is het een beroemd verhaal. Oud-premier Barend Biesheuvel komt bij de raad van commissarissen, pakt de envelop met stukken, scheurt die open en vraagt: 'Zo, waar zullen we het vandaag eens over hebben?'
Apocrief of niet: die tijden zijn voorbij. Toezichthouders zijn uit hun sluimerende, onopvallende bestaan gerukt door een inmiddels lange reeks van onsmakelijke affaires. De diplomafraude bij InHolland, het schrikbewind van Nurten Albayrak bij asielzoekersorganisatie COA, megalomaan beleid bij Amarantis, verkwistende speculaties bij Vestia en ruziënde longartsen bij VUMC. Bij al die zaken klonk er forse kritiek op raden van toezicht. Hadden zij niet eerder moeten ingrijpen? Bij InHolland, COA, Amarantis en VUMC beantwoordden de toezichthouders die vraag impliciet met 'ja' door af te treden.
Onmogelijke taak
Maar verandert er daardoor iets? Die vraag is voor Wageningen UR actueel nu er de komende twee maanden drie van vijf leden van de Raad van Toezicht worden vervangen. Daarnaast wacht de te ontvlechten hogeschool VHL een geheel nieuw gezelschap aan toezichthouders. Bij staatssecretaris Bleker liggen er inmiddels lijstjes met kandidaten waarover hij binnenkort een besluit neemt.
Van hen wordt veel verwacht. Misschien wel te veel, meent Margreeth de Boer, voorzitter van de Raad van Toezicht van Wageningen UR. Volgens haar is toezicht houden een bijna onmogelijke taak geworden. De samenleving verwacht meer van toezichthouders dan zij kunnen waarmaken, denkt ze. Hun mandaat is immers beperkt, maar de maatschappij houdt ze wel verantwoordelijk voor bestuurlijke missers.
'Als je vindt dat de Raad van Toezicht moet weten wat er zich bijvoorbeeld op een longafdeling afspeelt, dan heb je volstrekt andere bevoegdheden én een andere taakomschrijving nodig', meent De Boer. 'Wij hebben een controlerende en reflecterende rol. De raad van bestuur voert uit, zij ontwikkelt strategie en leidt de organisatie.' Conclusie: als de maatschappij een nieuw verwachtingspatroon heeft, dan moet je dus eerst de taken van de Raad van Toezicht tegen het licht houden. 'Die zou dan meer bevoegdheden moeten krijgen', vindt De Boer. Om daar aan toe te voegen: 'Ik ben daar overigens geen voorstander van. Ik vind dat het nu goed functioneert.'
Gebrekkige informatie
Zo is er bij falende toezichthouders vaak sprake van een gebrekkige informatievoorziening. Iets waar  De Boer niet bang voor is. 'Wij krijgen heel veel informatie. Van Aalt Dijkhuizen bijvoorbeeld, hij mailt mij eigenlijk voortdurend over wat zich hier afspeelt. Daarnaast spreken we ook met Martin Kropff en Tijs Breukink, met de bestuurslaag daaronder en met de medezeggenschap. Verder lezen we Resource en andere geschriften en we worden ook wel gebeld door mensen binnen de organisatie. Ik pretendeer niet dat we alles weten, maar wel dat we veel weten. Bovendien zijn we mensen die weten waar Abraham de mosterd haalt. Wij zijn sociaal vaardig genoeg, om goed te luisteren wat er gaande is.'
Een ander verschil met de raden van toezicht van bijvoorbeeld woningcorporaties, is dat de leden niet uit het netwerk van de voorzitter van het college van bestuur komen. Jaap van Duijn, vicevoorzitter van de raad van toezicht, vertelt: 'De directeur van Vestia had alleen maar vriendjes in zijn Raad van Toezicht zitten. Dat is door de constructie in Wageningen compleet uitgesloten.'  Bij Wageningen UR zoekt de raad zelf nieuwe leden, die door de minister worden benoemd. Van Duijn: 'Dat is een zorgvuldig besluit, niet zomaar een pennenstreek.'
Over de inhoud van de gesprekken tussen de Raad van Toezicht en het bestuur wil Margreeth de Boer niet veel kwijt. Wel geeft ze aan dat de ontvlechting van VHL afgelopen jaar het belangrijkste onderwerp op de agenda was. Ook laat ze doorschemeren dat de klachten over intimidatie door Aalt Dijkhuizen aan de orde kwamen ('u kunt ervan uit gaan dat alles besproken wordt').
Tegenspraak organiseren
Wel blijft de Raad van Toezicht terughoudend als het om concreet beleid gaat. Dat wordt straks mogelijk anders voor de nieuwe toezichthouders van het 'ontvlechte' Van Hall Larenstein. Daar gaan de toezichthouders straks mede het beleid bepalen, als het aan Jeroen Naaijkens ligt. De voormalige collegevoorzitter van de HAS in Den Bosch zocht als 'kwartiermaker' een raad van toezicht voor VHL en dacht ook na over de taakinvulling van het nieuwe gremium.  
Naaijkens: 'Het hbo is een people business, je hebt mensen nodig die contact zoeken en verbinding leggen. Ook is het managementteam in het hbo vrij klein, dus heb je stevige gesprekspartners nodig. In mijn optiek vraagt dat dus om coachende toezichthouders die diepgaand inzicht in het vakgebied hebben, bijvoorbeeld van weg- en waterbouw of van akkerbouw. Zo kunnen ze trends signaleren en bestuur adviseren.'
Naaijkens erkent dat daarin een risico schuilt. Het aantal kenners van een werkveld is niet zo groot, de controlerende functie kan lastig worden als je elkaar goed kent. Hij vindt daarom dat de Raad van Toezicht als team moet functioneren en tegenspraak moet organiseren. Het toezicht op financiën spreekt voor zich, aldus Naaijkens, maar dat betekent niet dat je een jurist of accountant in je Raad van Toezicht moet hebben. 'Je moet een goede accountant kunnen aanstellen, maar voor strategische beleidsontwikkeling heb je natuurlijk geen jurist nodig.'
Bij Wageningen UR gaan de taken minder ver. Toch beperkt de toezichthouder zich ook hier niet tot controleren. De Boer vertelt dat ze 'meedenkt' en 'spiegelt'. Maar, zo benadrukt ze, 'wij gaan niet op de stoel van de uitvoerder zitten. We gaan geen strategie ontwikkelen, het is aan ons om er al dan niet mee akkoord te gaan. Dat is juridisch zo vastgelegd: wij houden toezicht, de bestuurder voert uit.'
Twee bankiers en drie bestuurders
De Raad van Toezicht heeft drie rollen. Ze controleert - denk aan eisen voor financiële verslaglegging; ze vormt een klankbord voor het bestuur - 'waar-om willen jullie dat?'; en ze is werkgever - ze benoemt de leden van de raad van bestuur, ze gaat over salarissen en toelagen, en voert functioneringsgesprekken.
De toezichthouders zelf worden benoemd door het ministerie van EL&I, op dit moment door de staatssecretaris van landbouw, Henk Bleker.
Wageningen UR telt vijf toezichthouders, twee bankiers en drie mensen uit het openbaar bestuur. Margreeth de Boer was onder meer minister van Milieu in het eerste kabinet Kok, ze is nu toezichthouder bij onder meer Shell en Staatsbosbeheer. In hetzelfde kabinet was Hanja Maij-Weggen minister van Verkeer, ze houdt nu toezicht bij Connexxion en ING. Laurent van Depoele was directeur Rurale ontwikkeling bij de Europese Commissie. Jaap van Duijn was bestuurder bij de Robecogroep, nu toezichthouder bij beursfonds Value8. Berry Marttin zit in de raad van bestuur bij de Rabobank.
De zittingsperiode voor Maij-Weggen, Van Duijn en Van Depoele verliep op 1 september, hun termijn is verlengd tot 1 januari.
Jaap van Duijn: 'De directeur van Vestia had alleen maar vriendjes in zijn Raad van Toezicht zitten. Dat is door de constructie in Wageningen compleet uitgesloten.'
 
Margreeth de Boer: 'Wij zijn sociaal vaardig genoeg, om goed te luisteren wat er gaande is.'

Re:ageer