Wetenschap - 18 april 1996

Noordhuizen over gekke koeien en volksgezondheid

Noordhuizen over gekke koeien en volksgezondheid

De Wageningse hoogleraar Noordhuizen ziet veterinair, zootechnisch noch medisch een eenduidige rechtvaardiging voor het vernietigen van 64.000 Britse kalveren. De relatie tussen het eten van rundvlees en de ziekte van Creutzfeldt-Jakob is mogelijk, maar niet erg waarschijnlijk, meent hij. Noordhuizen wil Van Aartsen voortaan graag adviseren voordat deze beleidsbeslissingen neemt.


Op het Wagenings zootechnisch en zoologisch onderzoekcentrum Zodiac treffen we prof. dr J.P.T.M. Noordhuizen, hoogleraar bij de sectie gezondheid en reproduktie van de vakgroep Veehouderij. De in Utrecht opgeleide Wageninger heeft een enorme stapel knipsel verzameld: overzichten, nieuws, analyses, feiten, bijna-feiten en non-feiten over de gekke koeienziekte.

Door de telefoon werd al duidelijk dat Noordhuizen de mediahype en de consumentenzorgen met rationele afstandelijkheid heeft gevolgd. De gekke koeienziekte, waarbij het centraal zenuwstelsel van runderen het begeeft onder invloed van afwijkende prion-eiwitten, komt in Nederland niet voor, zei hij stellig. In het Nederlandse rundveevoer zijn nooit dierlijke eiwitten verwerkt. Herkauwers eten geen dierlijke eiwitten. Dat in het veevoer verwerken is a-biologisch."

We fronsen de wenkbrauwen. Een dergelijk argument valt immers niet vaak op te tekenen in relatie tot een landbouwsector waar kosten/baten-analyses bij tijd en wijle de enige motiverende krachten vormen. Ik erken dat binnen de sector biologische argumenten niet altijd een doorslaggevende rol spelen, maar in dit geval is het echt zo. Al zal zeker meespelen dat het niet nodig was."

Er komt een kaartje uit een dagblad op tafel. De verdeling van het voorkomen van ziektegevallen over Europa is bizar", zegt Noordhuizen, en valt voornamelijk toe te schrijven aan vee afkomstig uit het Verenigd Koninkrijk, vrees ik." Groot-Brittannie heeft honderdduizenden geregistreerde gevallen van BSE. Nederland heeft nul gevallen, Denemarken een, Frankrijk een stuk of tien. Zwitserland springt eruit met meer dan honderd.

Illegaal

Gek he. Onlangs las ik in de trein van Zwitserland naar Brussel dat daar een groot proces wordt gevoerd tegen lieden die illegaal vee hebben geimporteerd. Het zou gaan om duizend runderen per week. Daar hebben dus ook Britse koeien bijgezeten, denk ik dan, en dat verklaart het voorkomen van de ziekte." Het illegaal importeren van duizenden runderen in een geografisch zo geisoleerd land als Zwitserland klinkt overigens als een crimineel huzarenstukje van formaat, vindt ook Noordhuizen.

Sinds in Groot-Brittannie de gekke-koeienziekte, BSE, als probleem werd onderkend en het dierlijk eiwit in het veevoer als overbrenger van de ziekte was aangewezen, daalt het aantal ziektegevallen daar. Zij het traag, stipuleert Noordhuizen. De daling gaat langzamer dan we aanvankelijk verwachtten."

Dat betekent dat of niet alle dierlijk eiwit uit het voedsel is verdwenen, doordat bijvoorbeeld boeren nog een voorraad hadden, of dat er toch andere factoren een rol spelen. De piek lag in 1992 op 3500 geregistreerde gevallen van de runderziekte per maand. Inmiddels is dat gedaald tot duizend per maand. Noordhuizen: De curve doet niet wat je zou verwachten. De daling zou steiler moeten zijn."

De zootechnicus is onder de indruk van de ernst van de situatie in de Britse rundveehouderij en bezorgd om de gezondheid van het vee, maar heeft ernstige twijfels bij de gesuggereerde relatie tussen rundvlees eten en het optreden van een nieuwe variant van de Creutzfeldt-Jakob-ziekte. Het feit dat vier van de tien gesignaleerde gevallen mensen betreft die afkomstig zijn van een boerderij, is niet echt overtuigend, zegt hij. Op basis van de beroepsverdeling onder de bevolking hadden dat er drie van de tien moeten zijn, maar het aantal gevallen is te klein om dit als duidelijke aanwijzing te mogen interpreteren. In dit tempo kun je pas over een jaar of vijftig verantwoorde epidemiologische uitspraken doen."

Salmonella

Het lijkt erop, vindt Noordhuizen, dat het gevaar nogal meevalt. Het is ook een kwestie van perceptie. Het risico van het eten van rundvlees is een stuk lager dan dat van deelnemen aan het verkeer of het eten van eieren die allemaal besmet kunnen zijn met Salmonella." Hij benadrukt dat een Salmonella-infectie voor risicogroepen een dodelijke afloop kan hebben. Waarom dan die ophef over rundvlees? De consument wist nergens van, kon nergens van weten. Als je deelneemt aan het verkeer neem je bewust een risico. Dit is een opgelegd risico. De consument kan er niet achter kijken."

Begrijp me goed. Ik vind het beleid van de Britse regering niet erg wijs. Ze hadden eerder en krachtiger moeten ingrijpen. Een relatie tussen Creutzfeldt-Jakob en BSE is niet uitgesloten. Let wel: statistisch gezien is er een verschil tussen een mogelijkheid en een waarschijnlijkheid. Iets kan mogelijk zijn, maar niet erg waarschijnlijk. Het is echt niet nodig om alle produkten waarin delen van runderen zijn verwerkt, te mijden."

Ik ben wel eens bang dat we hard op weg zijn naar het nastreven van de nul-optie op het gebied van risico's. Dat is een illusie. Hoe sterieler wij gaan eten, hoe groter de kans op een infectie als een micro-organisme door de barriere heen breekt."

De hoogleraar ziet veterinair, zootechnisch noch medisch een eenduidige rechtvaardiging voor het vernietigen van 64 duizend Britse kalveren. Ik denk dat de overwegingen ook niet in die hoek gezocht moeten worden. Het zijn politieke en economische afwegingen die een rol spelen. Die moeten niet worden verpakt of vermomd in veegezondheidskundige argumenten. Export van het Britse kalfsvlees levert vermoedelijk geen cent meer op en is slecht voor de naam van de Nederlandse sector. Vergelijk het maar met het doordraaien van tomaten als er te veel op de veiling worden aangeleverd. Dat zegt niets over de kwaliteit van die tomaten. Ethisch ligt het alleen wat anders."

Ketenmanagement

Het verbaast hem dat de Nederlandse regering het besluit tot vernietigen heeft genomen, voordat binnen Europa daarover consensus bestond. Het legt nogal een politieke druk op bijvoorbeeld Frankrijk en Duitsland. De consument zal zeggen: als er niets aan de hand is, waarom doen die Hollanders dat dan?"

Het grote probleem dat in Engeland is ontstaan, is een sterk argument voor integraal ketenmanagement, meent Noordhuizen. Een boer moet precies weten waar zijn veevoer of zijn jongvee vandaan komt en wat ermee gebeurd is. Vervolgens moeten de afnemer en de consument ook precies kunnen weten hoe de melk of het vlees is geproduceerd. Dat kan", zegt de prof. Het gaat om het verder uitwerken van de certificatie." De boer weet dat als hij goedkoop krachtvoer koopt, er een zeker risico is van bijvoorbeeld een bacteriele infectiebron. De consument weet dat ook en dus ziet de boer dat terug in de lagere prijs die hij voor zijn produkten krijgt.

Bedrijfssystemen moeten volledig worden gesloten. De voerleverancier mag dan niet eerst in lager gekwalificeerde stallen zijn geweest voordat hij naar een schoon bedrijf moet." Op Zodiac wordt nu overwogen om een buizenstelsel aan te leggen, zodat de voerleverancier aan het hek kan blijven staan en niet het terrein op hoeft. Maar", zo waarschuwt hij, de kans op besmetting wordt nooit nul." Bovendien geldt weer dat, als een infectie doorbreekt op een kiemvrij bedrijf, de schade enorm kan zijn.

In de jaren zeventig teisterde koegriep de veestapel. Dat was vreselijk", weet de voormalig dierenarts. Hele bedrijven kwamen droog te staan en de koeien zaten onder het snot en hoesten en kuchten op een vreselijke manier. Een aantal landen wil nu griepvrij vee. In delen van Frankrijk is het vee al griepvrij en daar willen ze dus straks geen Nederlands vee." Dat is namelijk niet griepvrij, maar heeft wel een behoorlijke resistentie opgebouwd tegen het griepvirus. Een beetje kuchen", zegt Noordhuizen, dat is nu alles. De schade is niet zo groot meer. Maar ja, als exporterend land hebben we wel te maken met die eis van de ons omringende landen. Een griepvrije veestapel is echter in een zo dichtbevolkt land als Nederland moeilijk te realiseren."

Deskundigen

Rest de vraag: had de Nederlandse minister nu wel of niet tot het afmaken van die kalfjes moeten besluiten? Ik weet niet wie hem heeft geadviseerd. Wij niet in ieder geval." Pas nadat het besluit was gevallen, is Noordhuizen met een paar collega's in Den Haag geweest om over de zaak te praten. Ik vind dat er procedures moeten komen om bij het optreden van dergelijke crises deskundigen te raadplegen in een vroeg stadium. Ik vraag me oprecht af of ze op het ministerie een lijst hebben van dergelijke deskundigen of dat die op basis van optredens van personen in de pers en op tv is opgesteld. Als zo'n procedure in gang wordt gezet, kan in een vroeg stadium samen met deskundigen worden beoordeeld welke maatregelen nodig zijn. Uiteraard blijft de finale beslissing aan de minister, maar er is dan in ieder geval een betere afstemming dan nu het geval was."

Ik was overigens blij verrast door de eensluidendheid van de meningen van Wageningse deskundigen in de pers, hoewel we niet uitvoerig vooroverleg hebben gevoerd. Kennelijk zitten we hier aan de LUW door de intensieve samenwerking bij ons gewone werk behoorlijk op een lijn."

Re:ageer