Wetenschap - 1 januari 1970

Nieuwe generatie gengewassen op weg naar Europese markt

Nieuwe generatie gengewassen op weg naar Europese markt


Rikilt werkt aan multichip die vele gengewassen tegelijk test

,,De veiligheid van genetisch gemodificeerde gewassen wordt steeds meer een
voedingskundige kwestie’’, zegt ir Esther Kok van onderzoeksinstituut
Rikilt. ,,Er zitten tientallen gengewassen van de tweede generatie in de
pijplijn, die verhoogde concentraties voedingsstoffen hebben. Kunnen die
geen kwaad? Dat is de vraag waar we ons in de toekomst steeds vaker mee
bezig zullen houden.’’

De gewassen waarover Kok het heeft zijn de gengewassen van de tweede
generatie. ,,De eerste generatie gengewassen zijn de gemodificeerde
bulkgewassen als maïs en soja’’, zegt Kok. ,,Meestal hebben die
resistenties meegekregen tegen bestrijdingsmiddelen of insecten. Bij de
tweede generatie gengewassen kun je denken aan rijst met meer ijzer of meer
vitamine A, die zijn bedoeld om tekorten aan die stoffen op te vangen.’’
Daar beginnen de problemen. In het rijke Westen is de consumptie van
vitamine A en ijzer juist aan de hoge kant. Grote groepen oudere
Westerlingen hebben daarom een verhoogde kans op respectievelijk botbreuken
en beroertes, hebben epidemiologen ontdekt. ,,Je vindt vergelijkbare
groepen ook in Zuidoost-Azië’’, zegt Kok. ,,Voor de armen hebben die nieuwe
gewassen beslist zin, maar voor de welgestelden waarschijnlijk beslist
niet. Ik ben benieuwd hoe de landen dat probleem gaan oplossen.’’
Kok zit in de commissie van de Gezondheidsraad die voor de Nederlandse
overheid de veiligheid van nieuwe voedingsmiddelen – dus ook gengewassen –
beoordeelt. Ze trekt een vergelijking met de cholesterolverlagende
margarines die bedrijven enkele jaren terug op de markt hebben gebracht.
,,De makers van die margarines hebben onderzocht of de margarines wel bij
de juiste groepen consumenten terechtkwamen. Ze zijn alleen bedoeld voor
mensen met een te hoog cholesterolgehalte.’’
Bij de margarines was dat inderdaad het geval, en dat kwam vooral door de
prijs. De margarines bleken gewoon te duur om ‘zomaar’ te gebruiken. ,,De
nieuwe gewassen zullen het zonder het prijsmechanisme moeten stellen’’,
zegt Kok. ,,Die zijn juist bedoeld voor arme mensen. Ze worden goedkoop.’’

Test verplicht
Naast het onderzoeken van de veiligheid van gengewassen ontwikkelt Kok op
Rikilt voor de ministeries van LNV, VROM en VWS ook tests die genetisch
veranderde planten in voeding en veevoer opsporen. De vraag naar die tests
groeit. ,,Er zijn steeds meer gemodificeerde gewassen op de markt. In China
alleen al zijn het er 250. Instanties die bijhouden wat voor gewijzigde
planten er wereldwijd allemaal zijn bestaan nog niet, al zijn er nu een
paar initiatieven gestart.’’
Zo zijn Europese laboratoria, waaronder het Rikilt, gaan samenwerken in het
European Network of GMO Laboratories. Het netwerk werkt aan een register
dat alle gewijzigde planten bevat en vertelt welke modificaties zijn
aangebracht en met welke tests onderzoekers de aanwezigheid van die plant
kunnen opsporen.
De noodzaak tot samenwerking wordt onderstreept doordat het aantal
genconstructen dat ingenieurs in planten stoppen zal groeien, verwacht Kok.
,,Bij de genplanten van de eerste generatie zie je een stuk of twintig
synthetische genen steeds weer terugkomen. Het is nog te overzien. Dat
wordt anders als straks de tweede generatie genplanten op de markt
verschijnt.’’
Om die reden werkt Rikilt nu aan een chip die een breed scala aan
genetische wijzigingen kan aantonen bij meerdere planten tegelijk. De
ontwikkeling van de chip wordt vergemakkelijkt door een nieuwe Europese
verordening die er aan zit te komen, die makers van gengewassen verplicht
een test voor hun producten te leveren. Die kennis vergemakkelijkt het
ontwerpen van een multichip.
,,Er zijn vijf Europese landen die tot nu toe alle ontwikkelingen op het
gebied van gengewassen hebben geblokkeerd’’, zegt Kok. ,,De nieuwe
verordening is onder meer bedoeld om ze over de streep te trekken.’’
Er zijn nog meer veranderingen op komst. Brussel heeft in 1997 alle
lidstaten verplicht commissies op te richten die alle nieuwe
voedingsmiddelen aan een keuring onderwerpen. Omdat de gengewassen daar ook
onder vallen, en elke aanvraag voor een gemodificeerd product steevast
ontaardt in nationaal en Europees geharrewar, is de ambtelijke molen
praktisch vastgelopen en neemt de procedure jaren in beslag. Om daar
verbetering in te brengen heeft Brussel nu besloten dat aparte Europese
commissies gengewassen moeten gaan keuren.

Toxines meten
Het paradoxale van het gedoe rond genetisch gemodificeerde gewassen is dat
die uitvoeriger zijn onderzocht dan de gangbare producten. Toch moeten
onderzoekers die de veiligheid van genetisch gemodificeerde producten
beoordelen de nieuwe gewassen vergelijken met de nauwelijks onderzochte
traditionele lijnen.
,,Bij zulke analyses vergelijken we de gehalten voedingsstoffen en
gifstoffen in gemodificeerde en niet-gemodificeerde lijnen’’, zegt Kok.
,,Bij de keuring van niet-gemodificeerde aardappels en tomaten kijken we
bijvoorbeeld naar glyco-alkaloïden, bij bladgroenten naar het
nitraatgehalte. Wat de toxines betreft heb je het dan wel gehad. Bij
gengewassen kijken we naar meer toxines maar dan stuiten we dus op een
probleem. Omdat er tot voor kort geen interesse voor was hebben we geen
methoden om die andere toxines te meten.’’
Op Rikilt lopen studies die dat gemis moeten opheffen. Kok: ,,Voor de
Engelse overheid ontwikkelen we daarnaast een methode waarmee we
gemodificeerde aardappels vergelijken met niet één, maar meerdere niet-
gemodificeerde aardappels tegelijkertijd.’’
Ook werken onderzoekers van het instituut in het EU-project ‘GMO care’ aan
methoden om nauwkeurig te meten wat er in gemodificeerde planten precies is
veranderd. Het uitgangspunt is dat de onderzoekers daarbij niet kijken naar
eindproducten, maar naar metabole routes.

Basiskeuring
Maar een paradox blijft het, ondanks de onderzoeksinspanningen. Veel van
die niet-gemodificeerde, en dus veilig geachte variëteiten zijn tot stand
gekomen doordat onderzoekers het DNA van planten bombardeerden met
straling of blootstelden aan agressieve stoffen en met interessante
mutanten verder gingen kweken. Toch hoeven kwekers hun nieuwe planten niet
aan uitgebreide veiligheidstests te onderwerpen. Nog niet, tenminste.
,,Ik denk dat we uiteindelijk toegaan naar een situatie waarin alle nieuwe
rassen een zelfde basiskeuring moeten ondergaan voordat ze op de markt
verschijnen’’, zegt Kok. ,,Als er dan nog vragen zijn, moet er aanvullend
onderzoek gebeuren. De basiskeuring zal waarschijnlijk een stuk lichter
zijn dan de keuring die we nu hebben voor gentechplanten. Maar dan nog komt
er een einde aan de uitzonderingspositie van de traditionele kwekers en
veredelaars. Vergeleken met andere voedselproducenten hoeven die weinig te
weten over de samenstelling van hun product.’’ |

Willem Koert

Re:ageer