Wetenschap - 9 juni 2011

Natuurbranden veroorzaken erosie

Natuurbranden kunnen bodemerosie veroorzaken doordat het vuur de vegetatie vernietigt en de bodem waterafstotend maakt. Dit vond Cathelijne Stoof nadat ze in Portugal een fors stuk bos voor haar onderzoek had platgebrand. Vrijdag 10 juni verdedigt ze haar proefschrift.

Cathelijne_Stoof.jpg
Een zwartgeblakerde in de as gelegde vlakte waar ooit een prachtig natuurgebied was: een steeds algemener verschijnsel in Nederland. Natuurbeheerders maken zich dan ook ernstig zorgen over de schade die het toenemend aantal bos- en heidebranden in ons land aanricht. Maar volgens bosbrandexpert Cathelijne Stoof is de ecologische schade van een brand niet altijd zo extreem als het lijkt en sterk afhankelijk van de lokale omstandigheden. 'Zo'n door vuur verteerd gebied is een dramatisch gezicht', erkent Stoof. 'Maar je kunt niet aan de oppervlakte zien wat de schade is en ook weet je maar niet wat ervoor terugkomt.'
Vuurzee
Dat branden positief kunnen uitwerken op natuur staat buiten kijf. Veel ecosystemen zijn zelfs afhankelijk van vuur. 'Sommige plantenzaden kiemen pas als de temperatuur boven de 60 graden komt en sommige bomen lopen pas uit na een brand' vertelt Stoof. 'Vuur kan ook zorgen voor verjonging van de vegetatie, waardoor een dynamische natuur met een mozaïek van verschillende vegetatietypen kan ontstaan.' Zo voert defensie veel gecontroleerde branden uit in hun oefenterreinen en hier zie je zeldzame soorten terugkomen'. Maar er is weinig bekend over de effecten van natuurbranden op de bodem. Om dit te onderzoeken reisde Stoof naar Portugal. Hier legde zij met een gecontroleerde brand een gebied van negen hectare in de as. Van te voren geplaatste sensoren maten onder andere de bodemtemperatuur. Toen de vuurzee was uitgedoofd bestudeerde de promovenda de effecten van het vuur op de bodem. Zij keek hierbij vooral naar het bodemvocht, de bodemtemperatuur tijdens de brand, de verandering in wateropname van de bodem en de afvoer van neerslag.
Erosie
De impact van het vuur op de bodem bleek mee te vallen. De temperatuur werd niet al te hoog, doordat de bodem vrij vochtig was. 'Bij een vochtige bodem wordt alleen de bovenste één tot twee centimeter heet, in ons geval niet warmer dan 100 ºC', vertelt de promovenda. 'Bij een droge bodem zijn de gevolgen groter.' Door de hitte komt een deel van de organische stoffen vrij en die coaten de zandkorrels. Dit maakt de bodem waterafstotend. Regenwater sijpelt hierdoor niet meer langzaam door de bodem, maar stroomt snel over de oppervlakte af, met erosie als gevolg. Maar erosie neemt ook toe als bomen en struiken zijn verbrand, zo bleek uit de veldproef van Stoof. Doordat bladeren de regen niet meer opvangen stroomt er tweemaal zoveel water over de bodem weg, zo stelde ze vast. 'Dit leidt niet alleen tot meer erosie, maar ook de rivieren zijn niet berekend op zoveel water en kunnen overstromen.'
Brandgevoelige natuur
De natuurbrandexpert kent ook de Nederlandse situatie goed. Natuurbranden zullen volgens haar in Nederland alleen maar vaker gaan voorkomen doordat het huidige klimaatscenario meer droge zomers voorspelt. Maar de Nederlandse brandweer is hier onvoldoende op voorbereid. 'Er is te weinig materieel en specifieke kennis', stelt Stoof.  Bij natuurbranden is het zaak om er zo snel mogelijk bij te zijn. Een brand in lage vegetatie is nog wel te stoppen, maar als de boomtoppen eenmaal branden is dit een stuk moeilijker.
Naast drogere zomers speelt het moderne natuurbeheer ook een rol in de bosbrandrisico's. De natuur moet haar gang kunnen gaan vinden veel terreinbeheerders. Hierdoor is er veel brandstof aanwezig en kan de brandweer het bos moeilijk in. 'Natuurbranden moeten daarom een issue worden in het beheer van natuurgebieden', vindt Stoof.  Zo voorkomt preventief branden in de winter dat er teveel dood hout in het bos komt, waardoor het risico van een grote zomerbrand kleiner wordt. Ook de inrichting van het gebied kan helpen de kans op grote branden te verkleinen. Brandgangen en loofbomen in plaats van naaldbomen kan een gebied minder brandgevoelig maken of voorkomen dat een brand naar een naburig perceel overslaat. Kwetsbare of unieke vegetatie, zoals jeneverbessen, kunnen beheerders tot op zekere hoogte beschermen met open stroken. 'In de Zuid Europese landen is er veel expertise op het gebied van brandbestrijding. We moeten in Nederland nauwer samenwerken met die landen om te leren hoe we natuurbranden beter kunnen aanpakken', besluit de promovenda.

Re:ageer