Wetenschap - 25 juli 2002

NB: Van slim naar sluw naar slinks

NB: Van slim naar sluw naar slinks

Konkelen en samenzweren is een natuurlijke menselijke eigenschap. Het zijn zulke alledaagse activiteiten binnen bedrijven en andere organisaties dat we er nauwelijks van opkijken. Tegelijkertijd is ons oordeel over konkelaars en samenzweerders vaak negatief: het zijn smoezelige en oneerlijke mensen.

Die tegenstelling is het centrale onderwerp van het boek Hoe word ik een rat? van Joep Schrijvers. In iets meer dan 150 pagina's legt deze managementspecialist uit hoe mensen hun natuurlijke neiging tot vluchten of vechten kunnen omzetten in de meer intelligente rol van intrigant. Schrijvers beschrijft enthousiasmerend de technieken om deze onnatuurlijke rol op ons te nemen.

Zelfkennis is het begin van al het gekonkelfoes, maar niet meer dan dat. Schrijvers beschrijft hoe hij erachter komt dat hij ijdel is en reageert op complimentjes. Hij besluit zich daarvoor af te sluiten, maar hoort van wat hij een 'konkelaar uit de A-klasse' noemt dat hij die complimentjes juist moet gebruiken. Mensen die complimentjes geven, hebben iets van je nodig, was de wijze les, en dat kun je gebruiken - tegen ze of met ze.

Het is dus inschatten wat mensen willen bereiken, schrijft Schrijvers. Ze moeten een opdracht afmaken, willen zo snel mogelijk rijk worden, of zoeken professionele ontwikkeling, plezier, status, sociale contacten, zekerheid, een aangenaam priv?-leven, of macht. Het is zorgen dat je weet wie je vrienden zijn, wie je vijanden zijn, maar ook en vooral wie de vijanden van je vijanden zijn, want dat worden vaak weer je beste vrienden.

Qua menselijkheid is Hoe word ik een rat? een tragisch boek. Want als iedereen een rat wordt, zijn er alleen maar verliezers, zo lijkt Schrijvers in een diagrammetje te suggereren. Open intriganten delven het onderspit tegen de meer gesloten konkelaars. Open mensen onder elkaar gunnen elkaar wat, dus winnen beiden. Gaan twee gesloten types met elkaar in de clinch, dan verliezen beiden wat.

Dilemma's dus, en dat beseft Schrijvers ook. "Je vraag is natuurlijk, wat je met dit dilemma in je werk aan moet. Zelf hanteer ik de regel, dat 'trouw' moet blijken. Geslotenheid over zaken die er echt toe doen, is bij mij eerder aan de orde dan een onbevangen openheid, hoewel ik tot het laatste van nature meer geneigd ben dan tot het eerste."

Het is dus schipperen met je eigen ethiek, en die ethiek lijkt weer voor een deel af te hangen van de vraag hoe je je gedragingen kunt verkopen. Verhelderend is het voorbeeld dat Schrijvers geeft van de verschillen tussen slim, sluw en slinks. Mensen die dingen slim regelen, oogsten lof, sluwe types zijn al minder populair, maar slinkse figuren acteren helemaal op de rand van gewetenloosheid. Schrijvers' les: je sluwe en slinkse acties zo inkleden dat het lijkt alsof het slimme acties zijn.

Aan het eind van het boek geeft Schrijvers nog aan hoe het konkelen in de traditie is geworteld, maar daarbij gaat hij wel snel door de bocht. Natuurlijk kun je de mens zien als een sociaal autonoom maar afhankelijk dier dat zich bezighoudt met de Darwinistische 'survival of the fittest', gevoed door de Nietzscheaanse 'wil tot macht', maar uit de theorie?n die Schrijvers kort naar voren haalt, kan met hetzelfde gemak het omgekeerde worden beweerd.

Schrijvers wil met Hoe word ik een rat? graag een dubbelhartige eye opener geven. Hij zet telkens stapjes over ethische grenzen, maar maakt tegelijkertijd duidelijk dat konkelfoezen, intrigantje spelen en samenzweren een heel gebruikelijke manier van doen is binnen bedrijven en organisaties. En dat is het natuurlijk ook.

Martin Woestenburg

Joep Schrijvers, Hoe word ik een rat? - De kunst van het konkelen en samenzweren, Scriptum, ISBN 9055942553, 19,95 euro.

Re:ageer