Wetenschap - 10 januari 2002

NB: Darwin is een ideoloog

NB: Darwin is een ideoloog

BOEKEN | Dat de evolutietheorie van Darwin ook van toepassing is op mensen wordt vaak vergeten. Mensen aan de top zitten met hun hoofd in de wolken, zo lijkt het. De 'survival of the fittest' is slechts de metafoor voor de geldverdieners in de overlevingscarrousel van onze economie. En als we met dierziektencrises dieren vermoorden om economische redenen noemen we dat 'ruimen'.

De politieke en ethische implicaties van Darwins evolutietheorie worden kort en helder behandeld in twee boekjes in de prettig leesbare filosofische boekenserie Boom Essay. De Nederlandse humanist en filosoof Paul Cliteur boog zich over de vraag of er niet ook sprake moet zijn van dierenrechten. De Amerikaanse bio-ethicus Peter Singer schreef Darwin voor links, over de implicaties van Darwins gedachtegoed voor politiek links.

In beide boeken dient Darwin als ideoloog.

Cliteur betoogt met Darwin dat de mens geen uitzondering is in de evolutie. Ook wij vallen onder de wetten van de evolutie, maar doordat onze hoofden zich in de wolken bevinden, beschouwen we onszelf als een uitzondering. Cliteur noemt dit het gevolg van een 'morele blinde vlek'. Een zelfde blindheid hadden de Romeinen voor de wreedheden in hun 'beschaving' of de Europeanen en Amerikanen voor de slavernij.

Volgens Cliteur moeten wij ons dan ook de vraag stellen wat toekomstige generaties van bijvoorbeeld de slachting van zieke varkens en koeien vinden. Voor Cliteur is er daarbij zeker sprake van een morele blinde vlek, en hebben dieren recht op dierenrechten, zoals mensen recht hebben op mensenrechten. Want mensen zijn ook dieren.

Cliteur is geen hardliner die voor dierenrechten strijdt, hij is een filosoof die een nieuw paradigma onderkent, en zich afvraagt hoe we in de toekomst daarmee om zullen gaan. We zijn als mens allen medeplichtig aan het lijden van dieren, en daarin zal in de huidige sociaal-economische constellatie niet echt veel veranderen, maar het besef dat het lijden van dieren niet te verantwoorden is via economische wetten dringt steeds dieper door, niet alleen bij dierenbevrijders en -beschermers, maar ook bij filosofen, wetenschappers en politici.

Bij Singer is Darwin de ideoloog van de samenwerking. Het adagium survival of the fittest wordt in de economie en de handel bewierookt als de ultieme Darwinese inbreng in het menselijke leven, maar Singer wijst er terecht op dat mensen in de evolutie juist via strategische samenwerking hun winst wisten te halen. Politiek links kan daarvan leren, aldus Singer. Hij komt in zijn conclusie tot een beschrijving van linkse politiek die wel heel erg lijkt op de op maakbaarheid en realiteitszin gerichte poldermodelmentaliteit die in Nederland opgang heeft gedaan. Dat het in Amerika nog zin heeft om Marx' idealisme te vervangen door Darwins realisme kan ik me voorstellen, maar in het Nederland van vandaag klinkt het ietwat achterhaald.

Zo blijkt Darwins evolutietheorie geen eenduidige ideologische leidraad. Het blijft een biologische theorie die ons slechts kan wijzen op nieuwe ethische paradigma's en ons politiek met de neus op de feiten kan drukken. Bovendien moet de theorie wetenschappelijk nog bewezen worden, dus moeten we oppassen niet het ene seculaire geloof voor het andere te verwisselen. | M.W.

Paul Cliteur, Darwin, dier en recht, Boom, ISBN 9053527281, 11,35 euro.

Peter Singer, Darwin voor links, Boom, ISBN 905352729X, 11,34 euro.

Re:ageer