Wetenschap - 1 januari 1970

Mestkorreltheorie gaf hormoonmaffia vrij spel

Een paar jaar lang hebben kissebissende wetenschappers onbedoeld een venster opengehouden waardoor de hormoonmaffia zonder problemen koeien met een verboden hormoon kon behandelen. Dat venster is nu dicht. Dr Michel Nielen van onderzoeksinstituut Rikilt heeft het gesloten. ,,Maar heb alsjeblieft niet de illusie dat we het probleem van verboden hormonen nu hebben opgelost.’’

Het hete hangijzer van de Europese hormoonjagers heette tot voor kort Boldenon. Boldenon is een hormoon dat ontstaat als chemici twee waterstofatomen van het testosteronmolecuul verwijderen. ,,Het is niet zo moeilijk om er aan te komen’’, zegt Nielen. ,,Op internet vind je talloze bedrijven die het kunnen leveren. In het grijze en zwarte circuit zijn de preparaten ruimschoots voorhanden.’’
Sporters die het gebruiken klagen dikwijls over een slecht humeur, maar melden ook een gestage groei van de spiermassa. De orale variant van Boldenon, methylboldenon alias dianabol, was het middel waarmee de acteur en hartpatiënt Arnold Schwarzenegger in de jaren zestig zijn fysiek opbouwde. De spieropbouwende eigenschappen hebben het hormoon waarschijnlijk ook bij de hormoonmaffia populair gemaakt.
Tot in de jaren negentig hadden hormoonjagers die Boldenon wilden opsporen niet zoveel problemen. ,,We gingen ervan uit dat het lichaam geen Boldenon kan aanmaken’’, zegt Nielen. ,,Vond je Boldenon of zijn metabolieten, dan was het dier behandeld. Zo simpel was het.’’
Wetenschappelijk heet Boldenon 17-bèta-Boldenon. In een rund verandert 17-bèta-Boldenon in de metabolieten 17-alpha-Boldenon en ADD. De reactie kan overigens ook de andere kant op lopen. In de late jaren negentig deden Belgische onderzoekers echter een ontdekking die in de ondergrondse laboratoria van de hormoonmaffia de champagnekurken deed knallen. De Belgen vonden in de urine en mest van onverdachte runderen metabolieten van Boldenon. In nauwelijks meetbare concentraties weliswaar, maar ze zaten er.
Het was het begin van een jarenlange discussie over het al dan niet van nature voorkomen van Boldenon in runderen. In latere experimenten bleken de metabolieten trouwens alleen in ingedroogde mest te zitten. ,,Waarschijnlijk ontstaan de stoffen doordat bacteriën in de darm plantenstoffen omzetten in hormonen’’, zegt Nielen. ,,Koreaanse chemici hebben ontdekt dat fytosterolen in de darm kunnen veranderen in ADD. Dat zou weer kunnen veranderen in 17-alpha- en 17-bèta-Boldenon.’’


Mestkorreltheorie
Met die ontdekkingen was de mestkorreltheorie geboren. ,,Stel nou dat je een urinemonster neemt’’, zegt Nielen. ,,En stel dat je daarin sporen van Boldenon aantreft. Theoretisch zou je dat kunnen verklaren doordat een stukje ingedroogde mest van de koe in het monster is terechtgekomen. Het is onwaarschijnlijk, ja, maar in de praktijk niet volledig uit te sluiten.’’ Onwaarschijnlijk of niet, de mestkorreltheorie zette het venster wijdopen.
,,Ook al gaat het om hoeveelheden van niks, in rechtszaken gebruiken advocaten zo’n gegeven als ontsnappingsroute’’, zegt Nielen. ,,Als je niet zeker weet dat zo’n testuitslag het gevolg is van hormoongebruik, dan heb je een probleem. Getuigendeskundigen zouden de zaak moeiteloos torpederen.’’
De mestkorreltheorie betekende in de praktijk dan ook dat hormoonjagers machteloos stonden tegenover de hormoonmaffia in Boldenonzaken. ,,Als een test metabolieten als 17-alpha vond, dan gebeurde er niks’’, zegt Nielen. ,,Vond een test Boldenon zelf, dan gold dat als een aanwijzing dat er iets niet helemaal klopte. Meer niet.’’
Nielen weet niet zeker of de hormoonmaffia van dat open venster heeft gebruikgemaakt, maar zag in de periode van wetenschappelijke onzekerheid wel opvallend veel meldingen van Boldenonmetabolieten langskomen. In 2002 ontstond bovendien het vermoeden dat de hormoonmaffia niet alleen het hormoon Boldenon, maar ook zijn metabolieten aan vee toediende. Een waarschijnlijke kandidaat was ADD, dat in bulkhoeveelheden door Aziatische farmaceuten wordt geproduceerd. Het voordeel van die stof was dat maffiosi hem niet hoefden te injecteren, maar hem gewoon door het voer konden mengen.


Misbruiken
Brussel organiseerde in 2003 twee bijeenkomsten voor deskundigen waarop het Boldenonprobleem aan de orde kwam. Voor die gelegenheid ontwikkelde Nielen een testmethode die de mestkorrelhypothese elegant omzeilde. De test was gebaseerd op een stukje fundamentele kennis over de manier waarop het lichaam hormonen afbreekt.
,,Je hebt twee groepen metabolieten’’, zegt Nielen. ,,Vrije en gebonden of geconjugeerde metabolieten. Metabolieten als 17-alpha en ADD zijn vrije metabolieten. Je vindt ze vooral in de vaste ontlasting. In het lichaam gaat de omzetting van de metabolieten echter nog een stap verder. Enzymen plakken chemische groepen aan de metabolieten waardoor het lichaam ze beter kan uitscheiden. Die geconjugeerde vormen vind je vooral in de urine.’’
Als er via de mestkorrelroute metabolieten in de urine komen, dan zijn dat dus vrije varianten. Nielens test komt er grofweg op neer dat de testers alleen naar de geconjugeerde varianten kijken, en de vrije metabolieten negeren. Simpel en doeltreffend, oordeelde Brussel, en keurde de test goed. Het venster was gesloten. Maar, waarschuwt Nielen, tientallen andere staan nog open.
,,De Boldenonaffaire, als je daarvan mag spreken, toont aan dat de hormoonmaffia niet alleen de preparaten gebruikt die in handel zijn. Ook de metabolieten als ADD, en misschien ook wel 17-alpha-Boldenon, zijn toegediend aan dieren. In België was er vorig jaar een zaak waarbij in de testosteronmetaboliet AED als groeibevorderaar is aangetroffen. Voor iemand die hier verstand van heeft zijn er genoeg mogelijkheden om zijn kennis te misbruiken. Er is kennelijk geld mee te verdienen.’’
De continue zoektocht naar nieuwe groeibevorderaars kan resulteren in behoorlijk gevaarlijke stoffen, vreest Nielen. ,,Kijk, hormonen als testosteron, Boldenon en Stanozolol zijn al tientallen jaren op de markt. Ze zijn getest, de risico’s zijn bekend. Bij die metabolieten is dat niet het geval. De mensen die dit bedenken komen ze ergens tegen in de literatuur, vermoeden dat ze de groei kunnen bevorderen, en nemen vervolgens contact op met een malafide leverancier. Ze proberen de stof uit op vee, en als de dieren daarvan gaan groeien bestellen ze meer. Zo gaat het, ben ik bang.’’
Analyse van effecten en bijwerkingen blijft achterwege, net als celbiologisch onderzoek of proefdieronderzoek. ,,De koeien zijn de proefdieren’’, zegt Nielen. ,,En de consumenten die straks het vlees van die dieren op hun bord krijgen en in een spuitplek happen.’’ |

Willem Koert

Re:ageer