Wetenschap - 1 januari 1970

Menselijke hulp moet eik als koning van het woud behouden

1
Menselijke hulp moet eik als koning van het woud behouden


Natuurlijk bos is donker en besloten

De eik hoort in Nederland. Niet omdat hij ecologisch zo belangrijk is voor
het bos, maar omdat de boomsoort een cultuurhistorie heeft van acht eeuwen.
Volgens Markus Feijen mag de eik daarom in het bosbeheer best wat meer
aandacht krijgen. Als we het aan de natuur overlaten neemt de beuk het
over.

Student Bos- en natuurbeheer Markus Feijen schreef een scriptie over de
koning van het woud, met een literatuurlijst die volgens zijn begeleider dr
Jan den Ouden van de leerstoelgroep niet zou misstaan in een dissertatie.
De fascinatie van Feijen voor de eik komt niet alleen voort uit het feit
dat de eik een mooie boom is - ,,het is zo'n majestueuze boom'' - maar
vooral uit de rol die de eik heeft gespeeld in het Nederlandse bos.
Doordat de eik in het verleden zo'n belangrijke rol speelde, wordt over het
algemeen aangenomen dat de eik ook ecologisch van groot belang is voor het
bos. Volgens Feijen is de eik echter juist door menselijk handelen de
koning van het woud geworden. ,,De eik is altijd beschouwd als de
belangrijkste boom in het Nederlandse bos'', vertelt Feijen. ,,De boom
heeft altijd een belangrijke rol gespeeld in de bosontwikkeling. Maar dat
komt doordat de mens de eik altijd heeft geholpen.''
In de geschiedenis van de eik die Feijen beschreef zijn drie bomen
belangrijk: de eik, de linde en de beuk. De eik komt al achtduizend jaar in
Nederland voor. De prehistorische bossen op de hogere zand- en lössgronden
bestonden van oorsprong voornamelijk uit linden en eiken. De lindebomen
groeiden op de rijkere grond, de eiken vestigden zich op de armere en
zuurdere bodems. Nu komt de linde nauwelijks meer voor, en wordt de eik
bedreigd door de oprukkende beuk.
Bij de opkomst van de eik als de koning van het bos speelde volgens Feijen
het menselijk handelen een belangrijke rol. ,,In de prehistorie had je te
maken met boskap. Dat leverde bodemdegradatie op. Bodems verzuurden en
werden armer. De linde kan niet tegen armere en zuurdere omstandigheden.
Bovendien is het een gevoelige soort voor begrazing en heeft het een
moeizame zaadproductie. En een eik heeft eens in de drie jaar een enorme
mast aan eikels, en kan daardoor goed herkoloniseren. Daarnaast profiteerde
de eik, die van licht houdt, van het opener bos.''
De eik was een populaire boom, omdat hij multifunctioneel was, en omdat hij
duurzaam als hakhout kon worden beheerd. ,,Mensen gebruikten de eik als
hakhout. De boom levert het meest duurzame hout van Nederland. Maar
belangrijker nog waren de eikels. Die dienden als voedsel voor de
zwijnen.'' Op de Veluwe werd de eik gekapt voor de houtskool voor de
ijzerproductie. De eikenbast werd verwerkt en gebruikt in leerlooierijen.
In de twintigste eeuw nam het aantal eiken af. Dat is volgens Feijen te
wijten aan een combinatie van stressfactoren, zoals de besmettelijke ziekte
meeldauw, een groeiend aantal bladetende insecten, extremere
weersomstandigheden, de graasdruk van hoefdieren als everzwijnen en herten
en de stijgende stikstofdepositie. De neergang van de eik kwam op het
moment dat de bosbeheerders overgingen op een meer natuurlijk beheer. Die
overgang leidde in het natuurbeheer tot heftige discussies over welke
natuur nu eigenlijk authentiek Nederlands was. Bekend is het verhaal van
ecoloog dr Frans Vera die stelde dat het Nederlandse landschap een open
savannelandschap was, met her en der struweel en veel grazende koeien,
paarden, herten en zwijnen. Die visie leidde tot nieuwe natuurgebieden,
zoals de Millingerwaard bij Nijmegen en de Blauwe Kamer bij Rhenen, maar
ook tot het vaker inzetten van grote grazers bij het beheer van
natuurgebieden.
Feijen komt in zijn onderzoek tot heel andere conclusies. ,, Het
natuurlijke bos was vroeger naar mijn idee een gesloten bossysteem. De rol
van grote grazers moet heel klein geweest zijn. De rivierdalen hadden een
heel ander regiem. Daar zullen inderdaad grote grazers gezeten hebben. Maar
op de hoge zandgronden, zoals de Veluwe is het bos gesloten geweest.''
Doordat mensen de voorkeur gaven aan de eik is die in dat bos zo belangrijk
geworden dat hij ook wel de koning van het bos wordt genoemd, ook nu het
bos al lang niet meer gesloten is.
Referentiebeelden zoals die van Vera, die ecologen gebruiken om bossen te
beheren, bepalen voor een groot deel wat het Nederlandse bos van de
toekomst zal zijn. Met het natuurlijke beheer dat nu de voorkeur lijkt te
hebben zal volgens Feijen de beuk de eik verdringen. De beuk zorgt voor een
dichtgegroeid, donker bos, waar de lichtminnende eiken nauwelijks de kans
krijgen te verjongen.
Over het huidige bos is Feijen niet echt enthousiast. ,,Het Nederlandse bos
is niet boeiend, vind ik. De Veluwe met zijn dennenopgang vind ik een
verschrikking. Een mooi bos is een natuurlijk gegroeid bos. Ik heb niets
tegen de Douglasspar, maar dan moet die wel in Amerika staan. Een mooi bos
in Nederland vind ik het bos bij Elspeet, met mooie, kronkelende bomen, een
echt loofbos. Of het Savels Bos ten zuiden van Maastricht. Dat is het
laatste lindenhakhout van Nederland.''
Als we weer terug willen naar de bossen die bij mensen in het hoofd zitten,
met veel majestueuze eiken, moeten we volgens Feijen beseffen dat de
dominantie van de eik door mensen is veroorzaakt. ,,De eik wordt genoemd
als een soort die de potentie heeft het bos nieuw leven in te blazen''
stelt Feijen. Maar ze gebruiken de verkeerde referenties om aan te geven
dat de eik belangrijk is. Ik heb wel discussies met mijn begeleider Jan den
Ouden. Hij vindt dat er geen ecologische problemen zijn met de afname van
de eik. Ik vind dat de eik een cultuurhistorische waarde heeft. De eik is
6500 jaar bevoordeeld door de mens.'' En dat mag van Feijen in het
bosbeheer voortduren.

Martin Woestenburg, foto Guy Ackermans

Re:acties 1

  • R.W.Lips langevaart 12 2231GC Rijnsburg Tel.: 06 26 124 669

    Beste Markus Feijen,

    Ik kwam jouw naam tegen op het internet, en ik vroeg mij af of jij mij kunt vertellen hoe oud een Zomereik is met een omvang van 40 cm?

    Graag een geschatte reactie.

    met vriendelijke groeten,

    Reageer

Re:ageer