Wetenschap - 31 oktober 2002

Manwijven met schubben kennen geen stress

Manwijven met schubben kennen geen stress

Genetisch zijn het vrouwtjes, maar op het oog zijn het mannetjes. De tweeslachtige karpers die dr Hans Komen enkele jaren geleden fokte waren op zichzelf al een merkwaardig fenomeen. Maar de promovendus Neil Martin Ruane ontdekte dat Komens karperlijn nog merkwaardiger was dan onderzoekers al dachten. De dieren zijn bijna volledig stressvrij.

Ruanes promotieonderzoek ging over de effecten van stress op karpers. Viskwekers hebben behoefte aan zulk onderzoek, omdat vissen extreem kwetsbaar zijn voor stress. Het vangen van vissen met een net, het verplaatsen van de dieren naar een andere vijver of tank, of alleen al de aanwezigheid van een menselijk wezen bij de vijvers veroorzaakt stressverschijnselen. Vissen worden daardoor kwetsbaard voor ziekten en groeien minder snel.

Om meer over stress bij vissen te weten te komen gebruikte Ruane groepen karpers die genetisch allemaal identiek waren. Hij probeerde daarbij de hoeveelheid stress te meten aan de hand van het stresshormoon cortisol. Veel van de schadelijke effecten van stress, zoals de verhoogde vatbaarheid voor ziektekiemen, worden veroorzaakt door dat hormoon.

E?n van de vari?teiten die Ruane onderzocht was de tweeslachtige inteeltlijn die zijn begeleider Hans Komen eerder had gemaakt. Die karpers zijn genetisch vrouwelijk, maar uiterlijk mannelijk. "De afwijking is waarschijnlijk het werk van genen die vaker bij karpers voorkomen", zegt Ruane. "Maar omdat ze recessief zijn merk je niets van ze. Pas als je aan inteelt gaat doen krijg je dieren waarbij de afwijkende genen aan het licht komen."

De visachtige manwijven hadden nog meer rare eigenschappen, ontdekte Ruane. In situaties waarin andere karpers meer cortisol aanmaakten, gebeurde dat bij hen niet. Toch was hun bijnier, de klier waarin het stresshormoon wordt aangemaakt, groter dan bij andere vissen. Ruane ontdekte waarom: het orgaan maakte nauwelijks hormoon aan. Het enzym dat nodig is voor de productie van cortisol werkt om de ??n of andere reden niet. In een poging om het hormonaal evenwicht te herstellen maken de vissen extra hormoonproducerende cellen aan.

Of het tekort aan cortisol ook de tweeslachtigheid van de karpers veroorzaakt, weet Ruane niet. "Dat is iets voor nader onderzoek", zegt hij. De meest logische volgende stap in de oplossing van het raadsel van zwemmende karper manvrouwen is volgens hem het ophelderen van het gen dat codeert voor het niet-functionele enzym.

De afwijking is niet interessant voor kwekers. Of hij nu last heeft van stress of niet, het geschubte manwijf groeit altijd slecht. "Het belang van dit onderzoek is vooral wetenschappelijk", zegt Ruane. "Door deze vis te bestuderen leren we meer over stress."

Ruane zelf gaat dat in ieder geval niet doen. Hij heeft een beurs gekregen voor post-doc onderzoek in Portugal. | W.K.

Martin Ruane promoveerde 30 oktober bij prof. Bram Huisman, emeritus hoogleraar Visteelt en visserij.

Re:ageer