Wetenschap - 12 april 2001

MKZ als symptoom van een ziek systeem

MKZ als symptoom van een ziek systeem

Is de uitbraak van mond- en klauwzeer een ingecalculeerd incident, of een symptoom van een systeem dat ziek is? In een onderzoek naar netwerken binnen het landbouwbeleid denkt promovendus ir. Eelke Wielinga aanwijzingen gevonden te hebben voor het laatste. De nadruk op techniek in het beleid van LNV tot 1995 en de dominantie van marktdenken daarna belemmeren structurele oplossingen voor een ramp als de uitbraak van MKZ.

Volgens Wielinga overheerst na de Tweede Wereldoorlog bij het landbouwministerie het idee dat problemen in de landbouw een technische opgave zijn, waar de wetenschap instrumenten voor moet ontwikkelen. Daarom hield het ministerie onderzoek, voorlichting en onderwijs stevig in eigen hand. Vanaf de jaren tachtig wil het ministerie zakelijker optreden en meer marktwerking in landbouw en kennisontwikkeling. Promovendus Wielinga, die sinds 1985 in beleidsfuncties voor LNV werkte, ziet in deze ontwikkelingen oorzaken die het ontstaan van de huidige MKZ-crisis in deze omvang verklaren. Door decennia lang de nadruk te leggen op technische instrumenten is een agrarisch systeem ontstaan dat productie concentreert en problemen buiten de deur houdt door strikte controle van bovenaf. Juist die beheersing leidt ertoe dat als het MKZ-virus uitbreekt, dit grote gevolgen heeft. Wielinga: "De aanleiding voor een grote ramp is steeds kleiner geworden. Er is maar ??n broodje uit een ver land nodig om een crisis te veroorzaken." Door de recentere nadruk op marktwerking lijken de gevolgen van de crisis bovendien acceptabel. Het is daardoor normaal om gezonde dieren af te maken als de export daarbij gebaat is.

Wielinga gelooft dat het uitbannen van het virus een heilloze weg is, omdat die aanpak 'meer van hetzelfde is'. Wil de landbouw beter bestand zijn tegen een crisis als MKZ, dan zal het landbouwsysteem zelf weerbaarder moeten zijn. In zijn dissertatie onderscheidt hij verschillende 'verhalen' in het landbouwbeleid. Het technische paradigma dat het ministerie tot 1995 had, is het eerste dominante verhaal. Dat benadrukte de productie, maar verwaarloosde de koppeling met de consument. Het strategische verhaal van marktwerking is een reactie daarop. Daarin moeten partijen zich onderling bewijzen. Dat werd dominant toen Van Aartsen aantrad, na generaties CDA'ers de eerste liberale landbouwminister.

De MKZ-crisis laat volgens Wielinga zien dat er behoefte is aan een nieuw verhaal. Een levend organisme is daarin metafoor voor een netwerk van mensen. Waar eerder vooral rationele overwegingen telden, luistert dit verhaal ook naar intu?tieve uitingen. Dat zijn bijvoorbeeld de boeren en burgers die intu?tief weten dat het afmaken van gezonde dieren niet klopt. Wielinga ziet de MKZ-crisis dan ook als 'een verstoring die nodig kan blijken om het systeem te vernieuwen'. | J.T.

Wielinga promoveert op 17 april bij prof. dr. ir. Niels R?ling, hoogleraar kennissysteem aan Wageningen Universiteit en prof. mr. Herman van Gunsteren, hoogleraar politieke filosofie aan Universiteit Leiden. Dan ligt ook een handelseditie van het onderzoek in de boekhandel. ISBN 9080630314, 79,90 gulden.

Re:ageer