Wetenschap - 1 januari 1970

Leve de schaalvergroting

Prof. Vinus Zachariasse neemt afscheid als directeur van de Social Sciences Group van Wageningen UR. De boodschap die hij achterlaat is dat de Nederlandse landbouw een uitstekend perspectief heeft. Schaalvergroting, en het nemen van verantwoordelijkheid voor het landschap zijn de trends.

Prof. Vinus Zachariasse heeft afscheid genomen als algemeen directeur van de Social Sciences Group van Wageningen UR.

Boer en bedrijfsresultaat: dat was de titel van de dissertatie waarop Zachariasse in 1974 promoveerde. Het ging over de grote inkomensverschillen bij boeren, wat Zachariasse verklaarde door te wijzen op de verschillende capaciteiten van de boeren als ondernemer. Veertig jaar later staat ondernemerschap boven aan de beleidsagenda van het ministerie van LNV. Dat is misschien geen toeval, want Zachariasse heeft veel invloed gehad op de beleidsmakers van het landbouwministerie. Al was het maar omdat hij de afgelopen vijftien jaar directeur was van het Landbouw Economisch Instituut (LEI), de hofleverancier van beleidsadviezen. Zachariasse was de laatste vier jaar bovendien directeur van het departement Maatschappijwetenschappen van Wageningen Universiteit.
Op 24 november werd ter gelegenheid van het afscheid van Zachariasse een symposium georganiseerd over maatschappelijk verantwoord ondernemen. In zijn afscheidsrede benadrukte Zachariasse dat de Nederlandse landbouw wel degelijk een mooie toekomst heeft, juist omdat de agrarisch ondernemer maatschappelijk verantwoord onderneemt. In de toekomst voorziet Zachariasse een landbouw waarvan de omvang van de totale productie hetzelfde is als nu, maar waarin het aantal bedrijven flink is afgenomen. Schaalvergroting is dus de dominante trend, en dat is ook nodig omdat alleen door schaalvoordelen het hoofd geboden kan worden aan dalende prijzen, stelt hij. Die schaalvergroting zal gepaard gaan met intensief gebruik van moderne technologie en kennis. En daar kan Wageningen UR aan bijdragen, was zijn verhaal.

Gezin
De schaalvergroting hoeft volgens Zachariasse weinig gevolgen te hebben voor het gezinsbedrijf. Wel zal het gezinsbedrijf uitbreiden tot, zoals Zachariasse het noemt, ‘een meergezinsbedrijf’. Er zullen wel meer mensen worden aangenomen, maar het bedrijf blijft in familiekring, en de betrokkenheid blijft. Ook in het landschap hoeft de schaalvergroting geen zichtbare gevolgen te hebben. Als voorbeeld noemt Zachariasse het grootschalig bedrijf 'De Wilhelminapolder' bij Goes, in de provincie waar Zachariasse zelf vandaan komt. ‘Dat is een bedrijf met 1700 hectare in een open landschap met boompartijen. Er loopt een kreek doorheen, en die is in ere hersteld. Dat is lastig voor de boer, maar de ondernemers nemen hun verantwoordelijkheid voor het behoud van hun omgeving.’
Het nemen van verantwoordelijkheid is, naast schaalvergroting, het tweede aspect van de toekomstige landbouw, meent Zachariasse. ‘Er zullen steeds meer arrangementen komen voor bijvoorbeeld het beheer van landschap.’ De financiering daarvoor hoeft niet alleen uit Brussel te komen maar zal steeds meer uit de directe omgeving komen. ‘Neem bijvoorbeeld het Roerdal in Limburg, waar we onderzoek gedaan hebben. Agrariërs die aan dat landschap bijdragen kunnen vergoed worden uit de toeristenbelasting, of via de onroerendzaakbelasting. De secundaire functie van toerisme kan lonen. En een aantrekkelijk landschap is niet alleen belangrijk voor het toerisme, maar is ook een vestigingsfactor voor bedrijven.’

Duurzaam
Welke verantwoordelijkheid agrariërs precies zullen nemen hangt volgens Zachariasse af van de normen en waarden die heersen. Wat op zeker moment duurzaam is, hoeft dat een paar jaar later niet meer te zijn. Zachariasse: ‘Er is geen vaste definitie van duurzaamheid te geven. Dat verandert in de tijd. De verhouding tussen ecologie en economie verandert dan ook. In 1990 organiseerde het LEI voor het eerst een congres over maatschappelijk verantwoord ondernemen. Slechts een enkeling had het er toen over. Nu is het core business van heel veel bedrijven.’
Over de rol van het LEI en het departement zelf in die veranderende mores zegt Zachariasse: ‘We ontwikkelen concepten en daarin kan je vrij ver gaan. Soms lijken dingen op korte termijn bedreigend voor de sector. Nieuwe ideeën over mineralen leiden bijvoorbeeld tot een ander mestbeleid. Maar voor het onderzoek is het belangrijk dat er consistentie is op de langere termijn. Als je je daar aan houdt levert dat ook wederzijds een goede band op.’ Zachariasse noemt het erg belangrijk dat het onderzoek onafhankelijk is van LNV. Hij is zich ervan bewust dat die onafhankelijkheid wel eens ter discussie staat door de nauwe band tussen onderzoekers en beleidsmedewerkers. ‘We moeten niet meegaan in de roes van het beleid. En dat doen we ook niet. We hebben bijvoorbeeld via de rechter voorkomen dat de Algemene Inspectie Dienst inzage in onze gegevens over landbouwbedrijven kreeg. Mensen moeten erop kunnen vertrouwen dat we op basis van wetenschappelijk onderzoek uitspraken doen.’ / JT

Re:ageer