Wetenschap - 29 september 2011

'Laten zien hoe mooi en dichtbij het allemaal is'

tekst:
Arno van 't Hoog

Naast het 'dode land van Bleker' is er ook veel fraaie natuur in onze streken te vinden, zo stelt Frank Berendse in zijn nieuwe boek. De onheilsprofeet toont zich daarin een enthousiaste natuurliefhebber. 'Maar ik zal nooit de weg opgaan van de positivo's.'

Frank Berendse heeft eigenlijk helemaal geen tijd voor een interview. Hij moet het land in, wandelen. Routes die hij beschreef moet hij nog eens goed nalopen en controleren voor een website die hoort bij zijn nieuwe boek 'Natuur in Nederland'.
Die krappe deadline is een beetje kenmerkend voor de arbeid die in dit project is gaan zitten, zegt hij. In 2009 besteedde de hoogleraar Natuurbeheer en plantenecologie een sabbatical van vier maanden aan de voorbereiding van het boek, maar de afronding duurde vervolgens nog twee jaar. 'Het is maar goed dat je van sommige dingen vooraf geen reële inschatting kunt maken, anders was ik er waarschijnlijk niet aan begonnen.'
Uit het rijk geïllustreerde boek van Frank Berendse spreekt een levenslange fascinatie voor landschap en natuur. En de wil om daarover te vertellen. In geen enkele floragids staat hoe je plantensoorten kunt herkennen door te ruiken, schrijft hij, terwijl je veel soorten toch het eenvoudigst met de neus herkent. Hij doet het dus net even anders en geeft een sensorische omschrijving van de wilde lijsterbes. 'Zij ruikt als een deftige dame. Te veel parfum en een tikje incontinent.'
Stadsnatuur
Veel gebieden bezocht Berendse al als lid van de Nederlandse Jeugdbond voor Natuurstudie. De stadsnatuur die hij beschrijft heeft Amersfoort - de stad van zijn jeugd - als decor. Al die landschappen hebben hun charme, zelfs op de plaatsen waar de stad het buitengebied opslokt. 'Ik vind het ontzettend interessant om te zien wat er dan allemaal gebeurt - bijvoorbeeld meeuwen en visdiefjes die op daken gaan broeden.'
Natuurboeken gaan vaak over heel bijzondere en zeldzame soorten. Het is ecologennatuur, zegt Berendse. 'Ik wil met dit boek de natuur teruggeven aan de gewone mensen, door te laten zien hoe ontzettend mooi en dichtbij het allemaal is en hoe leuk het kan zijn om dat te gaan zien. Daarom laat een deel van de foto's in het boek stadsnatuur en mensen zien: kinderen met schepjes op een rivierduin, een gezin met een kano in De Biesbosch.'
Van elk van de tien verschillende Nederlandse landschappen in het boek toont hij de sporen van geomorfologische processen uit een ver verleden en de gevolgen van allerhande menselijk ingrijpen. Het verhaal van de IJsselmeerpolders vormt zo een epos van prehistorie via Zuiderzee, inpoldering en natuurontwikkeling in de Oostvaardersplassen. Beschrijving en verklaring gaan daarbij hand in hand. De plant- en diersoorten verschillen per gebied omdat natuurkrachten en mensenhanden de bodem tot een mozaïek van veen, klei en zand hebben gemaakt.
Onheilsprofeet
Zijn boek ademt bevlogenheid, het is bij vlagen lyrisch en romantisch. Het lijkt voor mensen die hem alleen kennen van zijn media-optredens een beetje opmerkelijk. 'In het dode land van Braks en Bleker', kopte Trouw een paar weken terug. Met dank aan een trefzekere beeldspraak van Frank Berendse. In de regel waarschuwt hij in de media voor teloorgang en naïviteit in de wijze waarop de Nederlandse overheid natuur denkt te kunnen beschermen.
Het imago van onheilsprofeet is het gevolg van wetmatigheden in de media, relativeert Berendse. Als het over agrarisch natuurbeheer gaat, wordt hij altijd gebeld. Dan krijg je een kritisch, maar wetenschappelijk onderbouwd geluid. En, geeft hij een beetje schoorvoetend toe, inmiddels weet hij uit ervaring dat een scherpe beeldspraak meer impact heeft dan een doorwrochte publicatie.
'Misschien ontstaat door dat soort krantenkoppen de indruk dat mijn boek een j'accuse tegen Bleker is - dat is niet zo. Het belangrijkste doel is om het draagvlak voor natuurbehoud in Nederland te herstellen. Door mensen te laten zien hoe ontzettend veel mooie natuur we nog hebben, en dat we daar zuinig op moeten zijn.'
Dat draagvlak is hard achteruit gegaan, constateert Berendse. Zie het gestaag afnemende ledental van natuurbeschermingsorganisaties of het draagvlak voor natuurbehoud in de Tweede Kamer. 'Dat is echt onrustbarend. Als je ziet dat een man als Bleker blijkbaar gewoon zijn gang kan gaan en een meerderheid in het parlement daarvoor kan vinden. Ik vind dat zeer zorgwekkend.'
Berendse doelt op de radicale visie van het kabinet op natuurbeleid. Staatssecretaris Bleker wil zestig procent bezuinigen op natuurbeheer, door organisaties als Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten te korten. Die beschermersrol moet grotendeels worden overgenomen door agrarisch natuurbeheer: boeren die door beheersovereenkomsten en subsidies de natuur op hun bedrijf beschermen en stimuleren.
Voor Berendse is die ommezwaai 'volstrekt onbegrijpelijk'. In het boerengebied is de natuur over de hele linie achteruit gehold, ook in gebieden met agrarisch natuurbeheer. Bemesting, ammoniakemissies, pesticiden en grondwaterpeilverlagingen hebben een verwoestend effect. Weidevogels als grutto en leeuwerik en kenmerkende plantensoorten zijn gedecimeerd. 'Het verhaal in het boerenland is overwegend negatief, op een paar uitzonderingen na. Boeren kunnen goede dingen doen, maar het moet passen binnen de randvoorwaarden van een economisch renderend bedrijf. Voor de meeste weidevogels moet de grondwaterstand omhoog en de bemesting omlaag. Maar dat zijn nou net de sleutelvariabelen voor de boer om de productie op peil te houden.'
Positivo's
Toen Berendse in 2001 over het gebrek aan effectiviteit van agrarisch natuurbeheer in Nature publiceerde, stak er een storm van kritiek op. 'Het onderzoek deugde niet, ik deugde niet. Je krijgt dan van die politiek getinte discussies. We hebben het onderzoek tweemaal overgedaan met andere data. Het resultaat uit de eerste studie werd voor honderd procent bevestigd.'
Hij werd kort daarna door de toenmalige landbouwminister Veerman uitgenodigd. 'Hij zei: "Je hebt toch gelijk gehad, we moeten het anders gaan aanpakken". Vervolgens komt er een nieuw kabinet, die in een beweging alles wat binnen en buiten de wetenschap inmiddels geaccepteerd is aan de kant zet.'
Berendse ziet een duidelijke tweedeling in het Nederlandse landschap. 'Natuurlijk zijn er successen geboekt in natuurgebieden met het herstel van hoogveen en terugkeer van de kraanvogel en de zeearend. Maar daar staat een enorme verschraling in het agrarisch gebied tegenover.'
Maar over dat laatste gaat zijn nieuwe boek niet, al zijn er her en der wel kritische noten te vinden. Hij wil in de eerste plaats mensen enthousiasmeren voor natuur. Met een verhaal over wat er is, niet over wat er verloren is gegaan. 'Maar ik zal nooit de weg opgaan van de positivo's, die alleen maar willen vertellen over successen. Ik hoop dat dit boek gelezen gaat worden. Vanuit de gedachte dat als je iets beter begrijpt, je het misschien ook meer gaat waarderen.'

Natuur in Nederland door Frank Berendse. uitgever KNNV, ISBN: 9789050113762, prijs: € 24,95

Re:ageer