Wetenschap - 13 maart 2014

Koolmezen met karakter

tekst:
Roelof Kleis
5

De ene koolmees is de andere niet. Koolmezen hebben een persoonlijkheid. Ze zijn dapper en ondernemend of juist timide en afwachtend. Of iets tussen die uitersten. Promovenda Lysanne Snijders onderzoekt hoe dat karakter een rol speelt in het gedrag van de koolmees en zijn sociale netwerk.

In bosgebied Westerheide bij Arnhem vliegen sinds begin deze week tientallen koolmezen rond met een heel klein zendertje op hun rug. Het ding legt minutieus vast waar de beestjes zich bevinden. De vogels zijn van Snijders. Dat wil zeggen: ze maken deel uit van haar proef om te kijken hoe koolmezen reageren op indringers in hun territorium. Met name de functie van de zang en persoonlijkheid van de koolmees staan daarbij centraal. Ja, de persoonlijkheid, want dieren hebben net zo goed karakter, temperament en persoonlijkheid als u en ik. Dat de reactie van koolmezen op indringers samenhangt met hun persoonlijkheid is een gegeven. Marc Naguib, hoogleraar gedragsecologie en promotor van Snijders, toonde dat een paar jaar geleden al aan toen hij nog werkte bij het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO). Naguib liet koolmezen in Westerheide, een bos nabij landgoed Warnsborn bij Arnhem, het geluid van indringers horen en registreerde hun gedrag. Minder dappere mannetjes reageerden in gedrag en zang duidelijk anders op de virtuele indringer (de luidspreker) dan hun meer ondernemende soortgenoten. Maar dat is niet het enige. Het gedrag van de koolmees was ook van invloed op dat van de buurman. Meer nog dan de persoonlijkheid van die buurman zelf. Gedragsbiologen noemen zo’n proef een playback-experiment.


PEEPSHOW

Hoe kiest een koolmees zijn of haar partner? En speelt persoonlijkheid daarin een rol? Onder leiding van koolmeesexperts Camilla Hinde en Kees van Oers (NIOO) probeert promovenda Lies Zandberg daar de vinger achter te krijgen. Centraal in haar onderzoek naar individuele verschillen in partnerkeuze staat de carrouselproef. Een koolmees in een centrale kooi wordt daarbij omringd door zes kooitjes met elk een mogelijke partner. Camera’s registeren nauwkeurig welke koolmees de meeste aandacht krijgt. Een soort omgekeerde peepshow, lacht Zandberg. Gaat het vrouwtje bijvoorbeeld voor het geelste verenpak (een teken van fitness) of juist de breedste borststreep (een teken van dominantie)? Of is de zang, het gedrag of de (vooraf bepaalde) persoonlijkheid doorslaggevend? Tien vrouwtjes en tien mannetjes zijn de afgelopen weken op deze manier bij het NIOO getest. De vogels zijn inmiddels weer terug het bos in, het proefterrein bij Warnsborn. Daar zoekt Zandberg in het voorjaar de vogels weer op om te kijken wat er van ze is geworden. Komt de voorkeur overeen met de uiteindelijke keuze en heeft dat gevolgen voor de investering in het nageslacht?


Zendertjes
Naguib toonde ermee aan dat persoonlijkheid een rol speelt in het communicatienetwerk van koolmezen. In haar werk borduurt Snijders voort op het onderzoek van Naguib. Met het verschil dat zij letterlijk verder kijkt. Niet alleen de koolmees en zijn buurman, maar de reactie van de hele omgeving wordt in kaart gebracht. Naguib: ‘We kijken dus naar het hele sociale netwerk. De wetenschappelijke vraag is hoe zo’n netwerk eruit ziet. Dat weet eigen lijk niemand, omdat je groepen vogels in de natuur zo moeilijk continu kunt volgen. Nu kan dat voor het eerst wel.’ Dankzij de moderne techniek. Snijders gebruikt een nieuwe generatie digitale lichtgewicht zendertjes die voortdurend een signaal afgeven. Een netwerk van 180 ontvangers in Westerheide maakt het mogelijk om volautomatisch de whereabouts vast te leggen van vele koolmezen tegelijk. Mannetjes zowel als vrouwtjes. Want koolmeesvrouwtjes zingen weliswaar niet, maar ze spelen wel een rol in de verdediging van het territorium.

Koolmezen hebben veel onderlinge contacten. Ze kwetteren er letterlijk lustig op los.

Koolmezen reageren sterk op indringers in hun territorium, legt Snijders uit. Een deuntje zingen in andermans territorium volstaat voor een reactie. ‘Wat voor liedje maakt voor zover wij weten niet uit. Het is niet zozeer wat je zingt, maar hoe je zingt. Maar we werken met gestandaardiseerde liedjes. Liedjes die vier jaar geleden zijn opgenomen en dus van vogels die ze niet kennen.’ En dan maar kijken (en meten) wat er gebeurt. ‘We kijken in feite naar twee verschillende netwerken’, vult Naguib aan. ‘Het ruimtelijke netwerk: wie is waar en wie heeft contact met wie. En het conversatienetwerk: wie reageert op zang en hoe.’


MODELVOGEL

De koolmees is een modelvogel als het gaat om onderzoek naar de relatie tussen gedrag en persoonlijkheid. Dat komt vooral omdat het beestje zo praktisch is in het gebruik. De koolmees is een van de meest voorkomende vogels in Europa. Met zijn gele verenpak is-ie goed zichtbaar. Hij trekt niet en is dus in het wild het hele jaar door beschikbaar. Ook handig: de koolmees broedt vooral in nestkastjes. Dat wil zeggen dat de fitness van een populatie (het voortplantingssucces) eenvoudig in kaart is te brengen. Je telt gewoon het aantal eitjes en de jongen die worden grootgebracht. Het beestje is bovendien robuust: hij kan tegen een stootje. Je kunt ‘m vangen, ermee experimenteren en hem weer laten gaan. De koolmees maakt zich daar blijkbaar niet zo druk om. Maar kom niet aan zijn territorium, want dan gaat-ie los. Koolmezen zijn sterk territoriaal. Dat en zijn zang maakt hem uitermate geschikt als model voor gedragsonderzoek.


Kwetteren
Het werk van Snijders moet een beter begrip opleveren van de sociale relaties tussen koolmezen en de rol van het individuele karakter daarin. Koolmezen zijn daar geknipt voor, omdat ze veel onderlinge contacten hebben. Ze kwetteren er letterlijk lustig op los. Leuk voor wetenschappers om te weten. Maar Naguib ziet ook praktische toepassingen van die kennis. ‘Als je weet hoe zo’n netwerk er uit ziet, kun je bijvoorbeeld ook voorspellen hoe vogels zich gedragen als hun omgeving fragmenteert. Wat het effect bijvoorbeeld is van corridorvorming. Persoonlijkheid speelt een rol in hoe dieren reageren op grootschalige ontwikkelingen.’

Foto: Guy Ackermans

Re:acties 5

  • Doris

    Oke

    Reageer
  • bandi zsiros

    ik heb ene koppel mezen aan hun huisje zien werken, voldaan naar een dagje bouwen rs6en ze uit vlogen ze samen weg,
    hij floot nog heel lief naar het vrouwtje.
    Nu de volgende fase eitjes leggen, alleen het valt me op dat het vrouwtje niet 24h/ dag eijtjes gaat leggen want nog steeds is ze s 'nachts uit het nest.
    Het mannetje = s'morgens om 6.30h druk zoekende waar z'n vrouw is.
    En hij krijgt wel antwoord maar niet uit het neskastjes.

    hoe zit dat >?

    Reageer
  • e.meijsen Rotterdam

    6-09-2016
    Vanavond bij mijn schoonmoeder gezien dat er sinds kort diverse kleinere gaatjes in een hor gepikt zijn (zo groot als een dubbeltje) aan de noordzijde van haar woning en aan de zuidzijde een groter gat zo groot dat er wel een meesje door zou kunnen. Ik was benieuwd of misschien meerdere mensen last hadden van dit verschijnsel, en heb gegoogled en ben zo op jullie site gekomen. Mijn schoonmoeder voerde de meesjes met vogelpindakaas en is daarmee gestopt omdat er behalve de meesjes ook grotere kauwtjes op afkwamen. Zij denkt dat het de kauwtjes waren, maar het zijn dus de meesjes. Vreemd zou het misschien het zelfde meesje zijn als bij de mensen die er in 2015 last van hadden? en het is ook in het najaar.

    Reageer
  • Lysanne Snijders

    Het enige dat ik kan bedenken is dat er nieuwe koolmezen zijn gekomen (of het is een jong van dit jaar) met een wat nieuwsgierigere (brutale) aard dan de vorigen (koolmezen in het wild worden meestal niet ouder dan 2 jaar). Als het alleen in het voorjaar gebeurt dan zou het nestmateriaal verzameling kunnen zijn of spinnetjes zoekgedrag (zitten vaak in kozijnen) of gewoon inspectie (onderzoekend) gedrag. Koolmezen zijn heel nieuwsgierige vogels maar niet altijd brutaal genoeg om het in de buurt van mensen uit te voeren. Wat er aan te doen? Alleen tijdens het gedrag wegjagen ben ik bang. Of uitzitten. Uiteindelijk is het nieuwe eraf of komt er weer een nieuwe minder brutale territorium houder... Bij ons wisten koolmezen met aanhoudend pikgedrag zelfs deurtjes open te maken. Dus dergelijk onderzoekend pikgedrag kan voor een koolmees zeker voordelig uitpakken. Voor de mensen is het helaas soms wat nadeliger.

    Reageer
  • Tineke Stoffers en Roelof ten Berge

    Geachte L.S.,

    Met interesse Uw stuk gelezen. Wij hopen dat wij zo vrij mogen zijn U ons probleem voor te leggen, want we zijn een beetje in paniek.
    Wij waren/zijn op zoek naar een verklaring van mezen gedrag in onze tuin.
    Wij wonen 7 jaar in onze woning en hebben in onze grote tuin (5.000 m2) veel vogel vriendjes en dus ook veel koolmezen.
    Enkele weken geleden ontdekten wij bij de ramen van het bijgebouw dat de compriband rond de kozijnen kapot gepikt werd door vogel snavels. Wie de schuldige was wisten we niet te achterhalen. We waren wel in paniek want dat band kun je moeilijk opnieuw aanbrengen (de kozijnen worden na het aanbrengen van het band geplaatst). Van de week ontdekten we ook gaatjes in de horren voor de uitzet ramen. Geen idee wie dat zou doen.
    Tot vanmiddag. We kwamen de keuken inlopen en het raam was een stukje open. Er was best aanzienlijk geluid te horen. We ontdekten een koolmees die zat te pikken en wrikken in de hor, een groot gat tot gevolg hebbend. Hij stoorde zich ook niet aan ons en pas toen we met de hand richting het glas gingen, ging hij weg.
    De hor is volledig stuk en moet vervangen worden. Nu blijkt hetzelfde ook in het bijgebouw aan de hand te zijn.
    Heeft U enig idee wat hiervan de reden kan zijn waarom hij/zij dit doet, en belangrijker nog wat wij er aan kunnen doen ? (de hor is verwijderd, want die is toch stuk, maar voordat we een nieuwe kopen, moeten we wel weten, waarom er ineens na 7 jaar (zonder dat er iets aan de situatie veranderd is) zulke acties ondernomen worden.) (Een hor op maat kosten al snel 100 euro per stuk, dus moet het probleem eerst opgelost worden)

    Reageer

Re:ageer