Organisatie - 11 januari 2007

Koning Serendipity heeft geen zin in vragen

‘Ik wil graag met u in dialoog’, zegt dr Pek van Andel. ‘Maar als ik het in mijn eigen woorden zeg, gaat het sneller.’ Vragen zijn niet welkom, maakt Van Andel duidelijk. De expert op het gebied van verrassende wetenschappelijke vondsten zit krap in zijn tijd. De provinciale Wageningers hebben hem slechts anderhalf uur spreektijd gegeven.

Pek van Andel (rechts) is aan het woord tijdens de De Wereldlezing over serendipiteit en voedsel.
Het is donderdagavond 21 december. In De Wereld verzorgt Van Andel, vermaard academicus en als fysioloog verbonden aan de Rijksuniversiteit van Groningen, de De Wereldlezing over ‘Serendipity en Food’. Hij begint zijn vertoog in 1302. In dat jaar publiceerde een Perzische broodschrijver een verhalenreeks over de rondtrekkende zonen van de koning van Serendib, die iedereen verbaasden met hun opmerkingsgave. Uit de afdrukken van een vrouw in het zand leidden de prinsen bijvoorbeeld af dat de vrouw zwanger was, ook al hadden ze haar nooit gezien.
Het woord ‘serendipity’ is in 1754 uitgevonden door Horace Walpole, die de Perzische sprookjes had gelezen en er melding van maakte in een brief aan een vriend. ‘Walpole was overigens homoseksueel’, meldt Van Andel. ‘Hij frequenteerde de zeventiende-eeuwse equivalenten van onze dark rooms.’
Sinds Walpole kent de mensheid het begrip serendipity als het vermogen om uit toevallige waarnemingen belangrijke conclusies te trekken. De wetenschap bestaat bij de gratie van serendipiteit, vindt Van Andel.
‘In de zeventiende eeuw bestudeerde Anthony van Leeuwenhoek peperkorrels onder de microscoop, in de hoop dat hij scherpe uitsteeksels zou zien’, illustreert Van Andel. ‘Die zouden de scherpe smaak van peper veroorzaken. Die uitsteeksels vond hij niet. Toen hij de korrels in de week legde, ontdekte hij wel kleine organismen. Zo ontdekte hij de micro-organismen.’
Ook röntgenstraling, penicilline, zoetstoffen en de cd zijn ontdekt dankzij het vermogen van wetenschappers om zulke waarnemingen te doen. Dat vermogen is niet zo verschrikkelijk dik gezaaid, vreest Van Andel.
Minstens vier onderzoeksgroepen meldden bijvoorbeeld in de late negentiende eeuw verschijnselen waarvan we nu weten dat ze werden veroorzaakt door radioactieve straling. ‘Maar alleen Wilhelm Conrad Röntgen realiseerde zich dat hij met stralen te doen had waarmee hij dwars door zwart karton heen kon kijken’, zegt Van Andel, die achteloos meldt dat hij Röntgens originele artikel Über eine neue Art von Strahlen uit 1895 heeft gelezen.
Universiteiten zouden meer moeten doen om serendipiteit te stimuleren, vindt Van Andel. ‘Je zou verwachten dat er meer aandacht voor serendipiteit komt, nu iedereen de mond vol heeft van innovatie’, zegt Van Andel. ‘Maar ondertussen verdwijnt op universiteiten en instituten de ruimte waarin onderzoekers onverwachte dingen kunnen ontdekken.’
Hebben de aanwezigen wel eens zulke mooie, onverwachte vondsten gedaan, wil Van Andel weten. Jawel, dat hebben ze. ‘Toen wij de acceptatie van convenience foods onderzochten…’, begint dr. Wim Jongen van Wageningen Business Generator. Van Andel trekt een wenkbrauw op. ‘Pardon? Wat zijn dat?’ ‘Letterlijk vertaald is het gemaksvoedsel, maar…’, zegt Jongen. ‘Goede man, zeg dat dan!’, zegt de serendipiteitsexpert. ‘We zijn hier allemaal wetenschappers, dus we hoeven elkaar ook niet te imponeren met ons jargon.’
Jongen vertelt hoe een aio ontdekte waarom de waardering van ‘gemaksvoedsel’ onder ouderen zo laag was. De vrouwen in dat leeftijdscohort die de producten kochten, waren opgevoed met het idee dat ze een maaltijd zelf behoorden te bereiden. Daarom vonden ze kant-en-klare maaltijden niet lekker, hoe goed een fabrikant zijn best ook deed.
Dat is geen voorbeeld van serendipiteit, oordeelt Van Andel. Het was geen toevallige vondst. ‘Om een regel aan te halen van…van…’ Van Andel valt stil en kijkt omhoog. ‘Kom, kom…’ Van Andel knipt in zijn vingers. ‘Hoe heet toch die Franse negentiende-eeuwse dichter, die was geobsedeerd door de schepping?’
Van Andel kijkt rond. Er komt geen antwoord.

Re:ageer