Wetenschap - 14 november 1996

Komst van gemanipuleerd soja rakelt discussie weer op

Komst van gemanipuleerd soja rakelt discussie weer op

Het Amerikaanse bedrijf Monsanto brengt deze maand genetisch gemodificeerde sojabonen op de Europese markt. Tegen het eind van dit jaar is de eerste glyfosaat-resistente soja, al dan niet under cover, in de schappen van de supermarkten te vinden. De aanvoer gaat gepaard met het oplaaien van de discussie over de eventuele gezondheidsrisico's van het nuttigen ervan.


Het bestrijdingsmiddel glyfosaat bindt zich onder normale omstandigheden aan een specifiek eiwit in de plant, waardoor de plant dood gaat. Vroeger brachten boeren glyfosaat op het land voordat het sojazaad de grond in ging, zodat het land onkruidvrij werd. De nieuwe sojaboon van Monsanto is resistent gemaakt tegen glyfosaat, door het specifieke eiwit te vervangen door een nagenoeg identiek eiwit uit een bodembacterie. Glyfosaat kan zich aan dit eiwit niet binden. De sojaplant blijft dus, in tegenstelling tot het omringende onkruid, in leven. Het voordeel voor de boer is dat ie dan niet meer preventief hoeft te spuiten, maar het middel selectief kan toepassen tijdens de sojateelt. Andere bestrijdingsmiddelen doden doorgaans maar een deel van het onkruid, zodat de boer meerdere keren moet spuiten. Ook daar is hij met glyfosaat, dat een brede werking heeft, vanaf.

Zowel het glyfosaat als het resistente sojazaad wordt geproduceerd door Monsanto. Het nieuwe sojazaad wordt in licentie door zaadbedrijven verkocht, terwijl Monsanto het bijpassende bestrijdingsmiddel levert. Een staaltje marketing waar Microsoft-baas Bill Gates jaloers op kan zijn.

Hoewel veel mensen er niet bij stilstaan, wordt soja gebruikt bij de bereiding van zo'n zestig procent van de voedingsmiddelen. Margarine, brood, koekjes en gebak zijn maar een paar voorbeelden van de duizenden soorten levensmiddelen waarin soja wordt verwerkt. Tot nu toe hebben fabrikanten het standpunt ingenomen dat de nieuwe soja door bulkopslag niet gescheiden kan worden aangeleverd van normale soja. Vrijwel iedere consument zal daarom met deze grondstof te maken krijgen. Is er wel voldoende onderzoek gedaan naar eventuele schadelijke effecten voor mens en milieu?

Nee, antwoordt Greenpeace. Waarmee de milieu-organisatie niet wil zeggen dat het nuttigen van de genetisch gemodificeerde soja onder normale omstandigheden risico's met zich mee brengt. De kritiek richt zich met name op onzekerheden omtrent eventuele allergische reacties. Een eerdere poging om de sojaboon genetisch te modificeren door het inbrengen van een gen van de paranoot werd gestaakt, nadat bleek dat deze een allergische reactie kon veroorzaken. Omdat al bekend was dat mensen allergisch kunnen zijn voor paranoten, was dat gemakkelijk te onderzoeken. Nu ligt dat anders, omdat de genen die Monsanto gebruikt voor de gemodificeerde sojaboon nooit eerder deel uitmaakten van ons voedsel. De consument fungeert als proefkonijn."

Vraagtekens

De wereldgezondheidsorganisatie WHO oordeelde in 1994 dat de gemodificeerde sojaboon onschadelijk is voor de mens. Prof. dr L. Reijnders van de stichting Natuur en Milieu twijfelt niet aan de kwaliteit van het onderzoek dat door Monsanto en onafhankelijke onderzoekers is gedaan. Maar", zo stelt Reijnders nadrukkelijk, dat deze onderzoeken geen schadelijke effecten voor mensen hebben aangetoond, wil nog niet zeggen dat het product veilig is. Bovendien is bij deze onderzoeken alleen gekeken naar de sojaboon zelf. Natuur en Milieu stelt vooral vraagtekens bij het risico van het achterblijven van glyfosaatresten in de soja. Wij vinden de toegestane norm van twintig milligram per kilo, zoals die nu wordt gehanteerd, zacht gezegd aan de hoge kant. Ook is het nog maar de vraag of herbicide-resistente gewassen niet gaan leiden tot het gebruik van meer bestrijdingsmiddelen."

Volgens H. Kuiper, hoofd afdeling Risico-analyse en toxicologie van het Rikilt-instituut in Wageningen, is er echter geen sprake van een verhoogd risico. Ik ben ervan overtuigd dat dit product wat betreft food safety is ingedekt. Van het eiwit in kwestie is ongetwijfeld gecheckt of het mogelijk allergeen is. Ik zou dan persoonlijk ook eerder vragen stellen bij de eventuele risico's van resten glyfosaat die aan het product blijven hangen."

A. van Dommelen, onderzoeker bij de vakgroep Theoretische biologie van de Vrije Universiteit in Amsterdam, vindt de vraagtekens die de verschillende organisaties stellen bij de toelating van genetisch gemodificeerde soja wel degelijk gerechtvaardigd. Onlangs verscheen mede van zijn hand het boek Coping with Deliberate Release: The Limits of Risk Assessment. (1996, ISBN 90-802139-4-2)

In het boek stellen Van Dommelen en veertien mede-auteurs uit zes landen dat de publieke discussie over de risico's van moderne biotechnologie wetenschappelijk gezien vaak ongenuanceerd is. Bij de politieke besluitvorming heb je te maken met soms tegenstrijdige belangen van politici en het bedrijfsleven. De kern van de discussie moet natuurlijk zijn: wat zijn de biologische risico's? Politici worden niet opgeleid voor het beantwoorden van zo'n vraag en biotechnici worden er vaak niet voor betaald. Er kunnen dan ook vraagtekens worden gezet bij de kwaliteit van de besluitvorming."

Het inschatten van risico's bij moderne biotechnologie zou het meest betrouwbaar zijn bij onderzoek in het vrije veld, concludeert Van Dommelen in het boek. Vanzelfsprekend is dat onacceptabel. Daarom wordt gebruik gemaakt van modellen. De vraag is dan echter: welk deel van de biologische werkelijkheid stop je in het model? Een model is immers nooit compleet. Daarvoor is de werkelijkheid te gecompliceerd. In zo'n situatie loop je het risico een konijn uit je hoed te toveren dat je er eerder zelf in hebt gestopt."

Claims

Mensen vragen zich mijns inziens terecht af wat de gevolgen van dit soort ontwikkelingen op lange termijn zijn", vervolgt Van Dommelen. De schadelijkheid van het bestrijdingsmiddel DDT kwam immers ook pas aan het licht toen er vogels uit de lucht begonnen te vallen. Alle goede bedoelingen ten spijt moeten wetenschappers wat vaker durven zeggen: Ik weet het niet. Daar is lef voor nodig. Er worden te vaak wetenschappelijke claims gedaan, ook in gerenommeerde wetenschappelijke tijdschriften, zonder dat die voldoende worden onderbouwd."

De Consumentenbond is van mening dat de beoordeling van de soja, op grond waarvan toestemming is gegeven om die op de markt te brengen, op zorgvuldige wijze is uitgevoerd. Indien een product genetisch gemodificeerde soja bevat, moet de producent dat, indien mogelijk, wel op het etiket vermelden, zo stelt de bond. De consument wil weten wat hij koopt, concludeert de bond uit een enquete onder zijn leden. Maar", zo concludeert drs W. Koole van de afdeling Collectieve belangenbehartiging, ik had me een eenvoudiger product kunnen voorstellen om rustig en bedaard de wereld om ons heen te laten wennen aan veilige biotechproducten."

De Consumentenbond onderschrijft de mening van fabrikanten dat het onmogelijk is de olie van gemodificeerde soja te etiketteren, daar die chemisch identiek is aan de olie afkomstig van gewone soja. De bond is echter van mening dat soja-eiwitproducten wel geetiketteerd moeten worden. Die zijn in beginsel wel te onderscheiden van vergelijkbare producten die van normale soja zijn gemaakt.

Unilever, de grootste verwerker van soja in Nederland, gaf aanvankelijk te kennen de gemodificeerde soja zonder etikettering te willen gebruiken. Een woordvoerder van het bedrijf gaf deze week echter aan bereid te zijn etikettering op de agenda te zetten. Dat stelt ons wel voor een probleem. Tot nu toe zien wij geen mogelijkheden de herkomst van de soja te controleren. Dan is etiketteren ook niet zinvol."

Re:ageer