Organisatie - 5 oktober 2006

Knols en zijn tenenkaas/ Lachen mag

Hij heeft geen zweetvoeten en Limburgse kaas heeft hij zelfs nog nooit gegeten. Toch maakte malariaonderzoeker dr. Bart Knols juist met die twee muggenlokkers naam in de onderzoekswereld. De bioloog, die na wat omzwervingen weer is teruggekeerd naar de Wageningse leerstoelgroep Entomologie, krijgt deze week de Ig Nobelprijs voor zijn bizarre én nuttige tenenkaasonderzoek.

Malariaonderzoeker dr. Bart Knols weet het als geen ander: de geur van zweetvoeten en Limburgse kaas is hardnekkig. Toen hij in 1996 bekendmaakte dat je daarmee uitstekend malariamuggen kunt lokken, was hij een week lang het gewillige slachtoffer van een zwerm persmuskieten. En tien jaar later is het geurspoor nog intact. Op donderdagavond 5 oktober neemt Knols op de Amerikaanse Harvard University de Ig Nobelprijs voor lachwekkend biologisch onderzoek in ontvangst.
Met de toekenning worden Knols en zijn collega dr. Ruurd de Jong opgenomen in het illustere gezelschap van de uitvinder van de kunsttestikels voor honden en de ontdekker van homoseksuele necrofilie bij eenden. Is hij eigenlijk wel blij met deze prijs? ‘Om eerlijk te zijn wist ik niet eens dat hij bestond. Toen ik van de toekenning hoorde heb ik me er in verdiept en ik vind het een prachtige prijs, waar ik heel trots op ben’.
Het is vooral het adagium van Ig Nobel - ‘wetenschap die je eerst laat lachen en daarna doet nadenken’ - dat Knols aanspreekt. ‘Dat haringen via scheten communiceren is natuurlijk lachwekkend, maar ook reuze interessant. Hoe meer ik over de prijs las, hoe verbaasder ik was dat we hem niet eerder hebben gekregen.’

Lachen
De bioloog geeft toe dat het onderzoek waar De Jong en hij de prijs voor krijgen ‘bijna te grappig is om waar te zijn’. Toch staan de conclusies ervan nog volledig overeind. ‘Het was wel vreemd onderzoek, maar wetenschappelijk stak het goed in elkaar’. De studie wordt bijvoorbeeld aangehaald in een overzichtartikel uit 2002 in Science, en een Amerikaans bedrijf produceert muggenlokvallen met geurstoffen uit Limburgse kaas. En als er toch nog wordt gelachen, kan dat Knols niets schelen. ‘Laat iedereen vooral lachen, er wordt toch al te weinig gelachen in de wetenschap.’
Knols kijkt met plezier terug op zijn Wageningse promotieonderzoek naar voeten, kaas en malariamuggen. Vanaf het begin was Ruurd de Jong, mede-auteur van artikel uit 1996 in Parasitology Today waarvoor zij nu de Ig Nobelprijs krijgen, daarbij betrokken. ‘We hadden de wildste ideeën. We hebben veel gelachen, maar waren vooral erg nieuwsgierig en onbevangen. Het was een opwindende periode.’
Bart Knols (1965) 1983-1989 studie Biologie (cum laude) in Wageningen en Leiden 1992-1996 promotieonderzoek in Wageningen en Tanzania 1996-1997 projectmedewerker in Tanzania en Zuid-Afrika voor de Niels Stensen Stichting en de universiteit van Nijmegen 1998-2002 senioronderzoeker bij het International Centre of Insect Physiology and Ecology in Kenia 2003-2006 medisch entomoloog bij het Internationaal Atoomagentschap van de VN in Oostenrijk 2006 medisch entomoloog aan Wageningen Universiteit Bij het inlezen voor zijn promotieonderzoek over malariamuggen stuitte Knols op onderzoek van een Engelsman die in 1942 in kaart bracht op welke plaatsen Afrikaanse kinderen werden gestoken als ze naakt op de grond lagen. De Jong en hij besloten zelf bloot onder een klamboe te gaan zitten en muggen los te laten. Nederlandse malariamuggen staken hen vooral in het gezicht, terwijl Afrikaanse malariamuggen op de voeten afgingen. ‘We zijn toen onze voeten gaan schrobben met Unicura-zeep om te kijken of het om de voetengeur ging. Dat bleek het geval.’
De link tussen voetengeur en kaas was snel gelegd. ‘We maakten in die tijd vaak grappen over tenenkaas. Ik heb toen gezocht naar publicaties over kaasmaken en kaasaroma’s.’ Uit die literatuur bleek dat het niet zo gek is om kaas met voeten te associëren. Zo wordt verondersteld dat de bacteriën die de geur en smaak van kaas bepalen afkomstig zijn van de menselijke huid.
‘Op een dag liepen Ruurd en ik naar het kaaszaakje in de Hoogstraat om een paar stinkkaasjes te halen. Limburgse kaas, Munster. En daarmee zijn we de windtunnel ingedoken. Uiteindelijk bleek een speldenknop Limburgse kaas al voldoende om de Afrikaanse malariamuggen te lokken.’

Geheim
De Jong en Knols hadden hun vreemde proeven tot dan toe in het geheim gedaan, maar wat begonnen was als grap werd nu een serieuze zaak. ‘Het was duidelijk dat we ermee naar buiten moesten.’ Ze biechtten hun experimenten op aan hun begeleiders van de vakgroep Entomologie en wisten hen te overtuigen. De eerste reacties van de buitenwereld waren echter weinig hoopgevend. ‘Britse collega’s vonden het waanzin. Het zou gebaseerd zijn op een antropomorfe gedachtegang: omdat wij Limburgse kaas naar voeten vinden ruiken, hoeft dat natuurlijk niet op te gaan voor muggen. Het interessante was dat onze experimenten in dit geval aantoonden dat dit inderdaad zo is.’
Ig Nobel De Ig Nobelprijs is een parodie op de Nobelprijs. De naam verwijst naar het Engelse woord ignoble, dat zoiets betekent als onnozel. De prijs is in 1990 ingesteld door Marc Abrahams, redacteur van het humoristische wetenschapstijdschrift 'Annals of improbable research'. Tijdens de uitreiking op Harvard - door echte Nobelprijswinnaars - gooit het publiek met papieren vliegtuigjes. Voorbeelden van winnend onderzoek: de Japanner Shigeru Watanabe leerde duiven schilderijen van Picasso en Monet te onderscheiden (1995); de Groningers Willibrord Weijmar Schultz en Pek van Andel bestudeerden de stand van geslachtsorganen tijdens de paring in een MRI-apparaat (2000); de Amerikaanse Jillian Clarke bewees dat het veilig is voedsel op te eten dat vijf seconden op de vloer heeft gelegen (2004). De prijsuitreiking is donderdagnacht live te volgen op www.improbable.com De wetenschapper heeft zich door de kritiek nooit laten afremmen. Ook in zijn latere loopbaan bleef hij over de grenzen van zijn vakgebied kijken. ‘Ik begeef me bewust op het randje. Je valt er vaak vanaf, maar je hebt ook veel meer kans dat je tegen iets nieuws aanloopt. Als ik nieuwtjes lees in New Scientist of National Geographic denk ik altijd: zou ik dat ook op mijn muggen kunnen toepassen?’ Zo kwam Knols op het idee om in navolging van de BioSphere in Arizona een MalariaSphere in Kenia te maken waarin je het gedrag van muggen kunt bestuderen.
Een van zijn laatste ideeën is het gebruik van ademanalyse om te bepalen of iemand is geïnfecteerd met malariaparasieten. ‘Ik las ergens dat je al voor dertig euro een ademapparaatje kan kopen waarmee je in de kroeg kan bepalen of je teveel gedronken hebt. Als een kind 300 miljoen malariaparasieten in zijn bloed heeft, moet je dat toch ook aan de uitgeademde lucht kunnen meten. Dankzij Google heb ik een dag later de wereldexpert op het gebied van ademanalyse gevonden en die was meteen enthousiast. Stel je voor: nu worden veel malariamedicijnen vooral preventief ingezet, maar als je door een simpele ademanalyse kunt bepalen of iemand geïnfecteerd is, kun je gaan behandelen als het ook echt nodig is.’

Ceremonie
Twee maanden geleden keerde Knols weer terug op zijn oude nest, de leerstoelgroep Entomologie aan Wageningen Universiteit. Hij coördineert het onderzoek naar schimmels voor malariabestrijding en werkt mee aan het door Bill Gates gefinancierde onderzoek naar lokstoffen voor muggen. Het kan haast geen toeval zijn dat hij juist nu wordt geconfronteerd met zijn Wageningse ‘jeugdzonde’.
Hij verheugt zich op de ceremonie in Harvard waar zijn toespraak binnen een minuut zal worden onderbroken door een meisje dat luidkeels ‘I’m bored’ roept. Hij heeft ook een paar kilo Limburgse kaas besteld om het publiek te confronteren met de geur, maar die mag hij helaas niet uitdelen tijdens de plechtigheid. ‘Ze zijn bang dat er kaas op de vloer terechtkomt en ze de geur niet meer wegkrijgen.’

Re:ageer