Organisatie - 28 september 2006

Kijken naar boeren/ Antropologie in de polder

Drie miljoen mensen kijken op zondagavond naar Boer zoekt vrouw. Waarom? Omdat het televisieprogramma een ‘kijkgaatje’ is in de muur tussen de drukke stedeling en de authentieke boer, menen sociologen en mediadeskundigen.

Toen vorig jaar het KRO-programma Boer zoekt vrouw werd aangekondigd, nog voor de eerste uitzending, stond de agrarische sector op de achterste benen. De stedelingen zouden de achterlijke boer belachelijk gaan maken, de sukkels uitlachen die niet aan de vrouw kunnen komen. De agrarische pers maakte al bij voorbaat gehakt van het programma, en de telefoon van Dirk Bruins, voorzitter van het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt, stond roodgloeiend. Journalisten wilden weten of jonge boeren echt niet aan de vrouw kwamen.
Bruins nu: ‘Ik was zeer sceptisch voordat ik de eerste uitzending zag. Maar het programma bleek integer gebracht te worden. Juist een mooi visitekaartje voor de landbouw. Wel iets geromantiseerd, maar toch voldoende respectvol. Mensen krijgen letterlijk een kijkje in de keuken van een boerenbedrijf. En dat geeft draagvlak aan de landbouw.’
Eenmaal op de buis bleek Boer zoekt vrouw ook in de smaak te vallen bij het grote publiek. Het begon met 1,8 miljoen kijkers en dat liep op naar 3,2 miljoen. Tot verbazing van de programmamakers zelf - Blue Circle, in opdracht van de KRO - werd het datingprogramma hét kijkcijfersucces van het jaar.

Stadse vrouwen
Prof. Jan Douwe van der Ploeg, ruraal socioloog aan Wageningen Universiteit, begrijpt wel waarom. Voor de gemiddelde burger is de landbouw onzichtbaar, analyseert hij. De enige momenten dat de boer gezien wordt, is tijdens een uitbraak van MKZ of vogelpest. Achter de muur die tussen landbouw en de stad staat, blijken dan ineens duizenden beesten geruimd te worden. Van der Ploeg: ‘Het programma Boer zoekt vrouw is een kijkgaatje in die muur, waar je iets door ziet wat normaal verborgen blijft. Want het laat een ander beeld zien. Behalve een agrarische industrie, blijken er ook aardige boeren te zijn.’
Vroeger trouwden boerenzonen als vanzelfsprekend met boerendochters, maar tegenwoordig zoeken boeren vaker een meisje uit de stad. ‘Vrouwen die hoog opgeleid zijn, een baan hebben, en de boerderij een aangename plek vinden om te wonen’, zegt Van der Ploeg. ‘Dat zie je ook in Boer zoekt vrouw. Het zijn vrouwen uit de stad die er aan meedoen. En de grappige charme daarvan is natuurlijk dat zij niets van de boerderij weten maar wel verliefd worden op die boer.’
‘Alle datingprogramma’s doen het goed, maar Boer zoekt vrouw wel in het bijzonder’, zegt dr. Eggo Müller, televisiewetenschapper aan de Universiteit Utrecht. Volgens hem is het succes van het programma te verklaren door het feit dat de landbouw voor velen het ‘exotische gebied’ van de samenleving is. ‘Echte boeren zie je niet meer in de dienstensamenleving. Het heeft iets antropologisch om daar naar te kijken. En de enscenering van het programma speelt daar leuk op in, door oud-Hollandse tegeltjes in de vormgeving te gebruiken. Presentatrice Yvon Jaspers belichaamt de stedeling waar alle boeren verliefd op worden. Ze heeft ook nog de Klokhuisachtige toon alsof ze iets uitlegt aan de kijker, namelijk hoe die curieuze boeren werken en denken. Daardoor lijkt het programma soms op een documentaire.’

Authentiek
Het woord wat daar bij past is authenticiteit, zegt dr. Reint Jan Renes van de Wageningse leerstoelgroep Communicatiewetenschap. ‘De kijker van nu wordt zo gebombardeerd met gemaaktheid, met dingen die nep zijn, dat er een groot verlangen is naar iets wat echt is. En het wordt gebracht met een zweem van integriteit, door de girl next door die Yvon Jaspers is.’ Het is nostalgisch, zegt Renes, en het verwijst naar traditie en de geur van spruitjes van de jaren vijftig. Het heeft de romantiek van de Unoxreclame, van buitenleven, van natuur en onthaasting.
Woorden van gelijke strekking komen van mediasocioloog prof. Peter Hofstede, emeritus hoogleraar van de Rijksuniversiteit Groningen. Hij heeft het over de nostalgie van de verdwijnende boerenstand, uitstervende plattelandsvrouwen en de hang naar romantiek. ‘Die romantiek slaat nergens op, zo romantisch is het boerenleven niet. Toch willen we eigenlijk terug naar de idylle van de boer met zijn vrouwtje op een klein stukje land. De stedeling weet niet meer waar zijn eten vandaan komt, maar heeft wel nog een vaag verlangen naar dat buitenleven.’
Is Boer zoekt vrouw dan toch gekunsteld en nep omdat het de romantiek opzettelijk opklopt? ‘Het beeld dat van een boer wordt neergezet is natuurlijk niet realistisch’, zegt Renes. ‘Maar de kern ervan moet wel echt zijn. Het moeten echte boeren zijn die ook echt een bedrijf runnen. Het programma is zo succesvol omdat het zo integer overkomt.’
Natuurlijk is het programma een beetje geromantiseerd, zegt Claudine Everaert, eindredacteur van het programma bij de KRO. ‘We brengen amusement. Dus in de vormgeving doen we iets met traditie en nostalgie, iets van vroeger. We moeten het smakelijk opdienen. Maar het geheel is heel echt, heel puur.’ Het is ook niet zomaar een spelletje, zegt Everaard. ‘Het gaat wel om het zoeken van een levenspartner. Drie van de vijf boeren van vorig seizoen hebben nog steeds een goede relatie. Het zijn herkenbare mensen. Alsof de camera’s er niet bij waren, geen glitter en glamour.’

Oermannen
Laurens Knoop en Peter Jobse, vlotte mannen uit de grachtengordel die werken bij trendwatcher Motivaction, vinden de spanning tussen vrouw en boer mooi. ‘Degene die het minst goed een vrouw kan versieren, die het verst af staat van de Casanova en de gladde praatjesmaker, dat is de boer. Dat geeft een bepaalde puurheid. Niet omdat hij klungelig is, maar omdat hij gekozen heeft voor een boerenbestaan. Dat is authentiek. De metroseksuele man wordt links en rechts gepasseerd door echte mannelijkheid. De vrouw wil weer een oerman, een ongelikte boer met de poten in de klei.’ Rust, regelmaat en de betrouwbaarheid van de boer die niet zomaar vreemd zal gaan, het maakt de boer aantrekkelijk volgens de trendwatchers. Je krijgt iets leuks, denken zij, als je dat koppelt aan zelfbewuste vrouwen die zelf bepalen aan welke eisen hun partner moet voldoen.
Knoop en Jobse zien ook een herwaardering van het boerenvak. ‘Juist omdat het een uitstervende leefstijl is, omdat het boerenleven zo ver afstaat van de mensen.’ Ze zien het ook in de populariteit van de regiosoap van Herman Finkers, die op de regionale televisie was maar binnenkort ook landelijke uitgezonden wordt - door de KRO. En in de schuurfeesten, en bands als Voederbietels, Rowwen Hèze en meer.
Gezinssocioloog dr. Kees de Hoog van Wageningen Universiteit ziet het ook, die herontdekking van het platteland. ‘Boer is nog steeds een scheldwoord, maar het platteland wordt wel opnieuw ontgonnen.’ De Hoog denkt aan de populariteit van open dagen van boerderijen en de toenemende vraag naar buiten wonen. En hij denkt dat het programma Boer zoekt vrouw ook veel vooroordelen over boeren weg zal nemen. ‘Het blijken net gewone mannen.’
Volgens ruraal socioloog Van der Ploeg wordt de landbouw niet alleen op tv zichtbaarder. Ook in de wetenschap en politiek ziet hij een kentering. ‘Er is een herontdekking van de boer aan de gang. De landbouw is veel te lang onzichtbaar gebleven. Het succes van dit programma laat zien dat de landbouworganisatie LTO gefaald heeft in het zichtbaar maken van de landbouw.’
In beleidsjargon heet het de licence to produce, het krediet dat de landbouw in de ogen van de rest van de samenleving heeft om te mogen bestaan en te blijven produceren. Er zijn studies naar gedaan, rapporten over geschreven en congressen over belegd. Maar misschien bereikt een succesvol televisieprogramma op dit punt wel meer dan alle wetenschappers bij elkaar.

Re:ageer