Wetenschap - 1 januari 1970

Ketchup laat biologische tijdbom trager tikken

De man die ontdekte dat tomatenketchup, tomatenpuree en andere tomatenproducten de prostaat beschermen was even in Wageningen. Op uitnodiging van het WCFS bezocht prof. Edward Giovannucci zijn collega’s aan de andere kant van de oceaan. Vlak voor zijn terugkeer naar het Amerikaanse Harvard had hij tijd voor een gesprek met Wb. Over prostaatkanker, uiteraard.

‘Veel oudere mannen hebben prostaatkanker’, zegt prof. Edward Giovannucci. ‘Maar de meesten weten het niet en zullen het ook nooit te weten komen. Prostaatkanker is een ziekte die zich langzaam ontwikkelt. Hoe langzaam, dat hangt af van je levensstijl en genetische aanleg. De samenhang tussen die twee, dat is mijn werkterrein.’
Giovannucci kwam in de jaren tachtig, toen hij een grote groep mannen ging volgen door de tijd, op het spoor van één van de sterkste leefstijlfactoren die we kennen. Mannen die veel tomatenproducten aten, zoals ketchup en pastasaus, hadden enkele tientallen procenten minder kans op prostaatkanker. De consumptie van verse tomaten zette echter weinig zoden aan de dijk, ontdekte Giovannuci later. Tomatensauzen op basis van poeder in zakjes, of zelfgemaakte saus van doorgekookte verse tomaten helpt wel.
Sinds andere studies het verband hebben bevestigd, adviseren gezondheidswetenschappers mannen drie keer per week een op tomaten gebaseerde saus te eten, tot vreugde van voedingsconcerns als Heinz. ‘Pasta- en ketchupfabrikanten in de VS hebben een tijd in hun advertenties met het verband geschermd’, zegt Giovannucci. ‘Maar de overheid heeft ze teruggefloten.’

Groeihormoon
Hoe tomatenpuree zoveel effect kan hebben is nog niet helemaal duidelijk. ‘We denken dat de werkzame stof de carotenoïde lycopeen is’, zegt Giovannucci. ‘Die neemt het lichaam pas op als de tomaten een intensieve bewerking hebben ondergaan. Maar helemaal zeker zijn we daar niet van. In dierstudies waarbij ratten lycopeen als supplement krijgen, zien we nauwelijks effect. De hele tomaat heeft effect, het stofje alleen niet.’
Evenmin is duidelijk wat lycopeen in de prostaat zou moeten doen. ‘In reageerbuizen blokkeert lycopeen de werking van het hormoon IGF-1’, zegt Giovannucci. ‘IGF-1 is een groeihormoon dat bij kinderen en tieners zorgt voor groei. Bij ouderen is IGF-1 een tweesnijdend zwaard. Een lage aanmaak van IGF-1 gaat samen met verzwakking en minder weerstand, een hoge aanmaak met meer kans op kanker. In reageerbuisproeven met prostaatkankercellen is wel eens gevonden dat lycopeen verhindert dat IGF-1 zijn werk kan doen. Maar dat gebeurt onder omstandigheden waarvan je je afvraagt of die ook in het lichaam voorkomen.’
Giovannucci ziet zelf meer in de anti-oxidantentheorie. In een onderzoek vond hij een verband tussen prostaatkanker en een natuurlijk enzym, mangaansuperoxide dismutase (MnSOD). In het lichaam zet het enzym een specifieke groep schadelijke verbindingen om in peroxides. ‘Op zich is dat goed’, zegt Giovannucci. ‘Maar ook peroxides kunnen, als ze niet op tijd worden afgebroken, cellen beschadigen en misschien veranderen in kankercellen. Maken jouw cellen een bijzonder actieve variant van MnSOD aan, dan ontstaan er veel peroxides. Bij mannen met een actieve variant van MnSOD vonden we dat een hoge inname van lycopeen beschermde tegen prostaatkanker.’

Fitnesslifestyle
Zo goed als het frequent nuttigen van spaghettisaus is voor de prostaat, zo belastend voor de prostaat is de fitnesslifestyle die fitnessmagazines prediken. Een hoge inname van eiwit uit zuivel en zinksupplementen lijken de kans op prostaatkanker fors te verhogen. De sterkste verbanden tot dusver zijn die tussen kanker en het calcium, dat vastzit aan de meeste eiwitten in melk, kwark, yoghurt en kaas.
‘Je hoort mij niet zeggen dat calcium slecht is, of dat zuivel slecht is’, zegt Giovannucci. ‘Of een voedingsstof gezond of ongezond is, dat hangt af van de hoeveelheid waarin je die consumeert. Te weinig calcium is ongezond en veroorzaakt osteoporose. Een gemiddelde man of vrouw komt aan zijn dagelijkse behoefte aan calcium met ongeveer drie glazen melk per dag of een equivalent daarvan. Een liter zuivel levert iets meer dan een gram calcium. Met zo’n inname is niets mis. Maar in mijn onderzoek zagen we bij mannen die dagelijks twee gram calcium per dag of meer binnenkregen een duidelijke verhoogde kans op prostaatkanker.’

Supplementen
Waarschijnlijk zorgt een hoge inname van calcium ervoor dat de concentratie van vitamine D in het lichaam vermindert. Omdat vitamine D de kans op prostaatkanker lijkt af te remmen, zou een verlaging van de spiegel van de vitamine weer meer kans op prostaatkanker betekenen.
Dezelfde goeroes die in het fitnesscircuit megadoses eiwitten adviseren, bevelen soms ook supplementen met zink aan. Ook zink, blijkt uit de studies van Giovannucci, verhoogt bij overmaat de kans op prostaatkanker. Een mogelijke verklaring is dat zink de IGF-1-spiegel doet stijgen. ‘Voor een volwassene is de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid voor zink ongeveer twaalf milligram per dag’, zegt de onderzoeker. ‘Maar er zijn supplementengebruikers bij wie de inname oploopt tot vijftig, en zelfs honderd milligram per dag. Bij die groep zien we de kans op prostaatkanker stijgen.’
Speculeren over het aantal gevallen van prostaatkanker dat de fitnesshype zal veroorzaken doet Giovannucci niet. ‘Ach’, zegt hij. ‘Het gaat vooral om jonge mensen, moet je bedenken. Met hun prostaat is nog niets mis. Pas op latere leeftijd, laten we zeggen: na het vijftigste levensjaar, ontstaan de voorfases van prostaatkanker. Waarschijnlijk gaan dan pas al die voedingsfactoren zwaar zwegen.’

Willem Koert

Re:ageer