Wetenschap - 26 juni 2008

Hormoonverstorende stoffen in Nederlands regenwater

In het Nederlandse regenwater zitten kunstmatige verbindingen die de werking van het vrouwelijke geslachtshormoon estradiol imiteren. Dat concluderen onderzoekers van TNO en onderzoeksinstituut RIKILT in de Journal of Environmental Monitoring uit onderzoek naar de kwaliteit van regenwater. In de regendruppels zitten weekmakers, vlamvertragers en synthetische muskusachtige geurstoffen uit parfums.

Dat muskachtige componenten uit parfums in regenwater zitten, dat had dr. Ruud Peters eigenlijk wel verwacht. ‘We produceren ze, gebruiken ze en spoelen ze weg als we ons wassen. Het ligt voor de hand dat die stoffen in de atmosfeer komen. We hebben op vijftig plaatsen in Nederland regenwater onderzocht, en ontdekt dat de regendruppels in de Gelderse Vallei bijvoorbeeld de synthetische geurstof tonalide bevatten. Een fabriek in de regio die ze produceert is de bron. Overal in Nederland vinden we een andere synthetische geurstof, galaxolide. Die wordt in Nederland niet geproduceerd. De aanwezigheid in regenwater is het gevolg van het gebruik door onszelf.’
De concentratie parfumcomponenten in regenwater was echter beperkt, en bedroeg maximaal enkele nanogrammen per liter. Beduidend hoger was de concentratie weekmakers. Eén monster bevatte bijvoorbeeld een tiende milligram DIDP per liter. ‘Dat was een uitschieter’, erkent Peters. ‘Maar we vonden opvallend veel weekmakers.’
Die stoffen worden toegevoegd aan kunststoffen om ze zacht en flexibel te maken. Ze zijn omstreden omdat ze in hoge doses de werking van het mannelijke geslachtshormoon verstoren. Omdat het lichaam ze vrij snel afbreekt is hun hormoonverstorende werking niet groot. Die vlieger gaat echter niet op voor de hardnekkige gebromeerde vlamvertragers, die de onderzoekers ook in regenwater aantroffen. In één monster liep de concentratie van de vlamvertrager HBCD, een verbinding die de werking van het schildklierhormoon kan verstoren, op tot twee microgram per liter.
Toxicoloog prof. Tinka Murk, verbonden aan de leerstoelgroep Toxicologie en Wageningen Imares, kijkt niet op van Peters’ bevindingen. ‘Vijf jaar geleden keken wij ook al naar hormoonverstorende stoffen in regenwater. We hebben toen bij een meting in het Westland meer pesticiden per liter in regendruppels gevonden dan in water uit de Rijn.’
In hoeverre de concentraties die Peters heeft gevonden gevaarlijk zijn voor mens en milieu, durft Murk niet te zeggen. ‘Je zou de monsters ook moeten onderzoeken met bio-assays die de hormoonwerking van verbindingen en mengsels verklikken. Uit onderzoek dat onze groep in 2003 heeft gedaan weten we inmiddels dat Nederlands regenwater een vervrouwelijkende werking heeft, maar we zijn er nooit achter gekomen welke stoffen daarvoor precies verantwoordelijk zijn.’

Re:ageer