Wetenschap - 1 januari 1970

Hoe een plantje malariamedicijn maakt

Wageningse onderzoekers hebben in kaart gebracht hoe het plantje Artemisia annua de stof artemisinine maakt. En dat is niet zo maar een stof. Artemisinine is een medicijn tegen malaria. Het is bovendien één van de weinig antimalariamiddelen waartegen de veroorzaker van de ziekte nog niet resistent is geworden.

Volgens een Chinees document dat dateert uit het begin van de Westerse jaartelling, gebruikten genezers in het oude China al extracten van Artemisia annua tegen malaria. Wetenschappers vergaten het oude middel, totdat een kruidenonderzoeker het antieke document in de jaren zeventig weer onder ogen kreeg. Daarna is het hard gegaan met artemisinine, de actieve stof in het preparaat. Terwijl steeds meer larven van de malariaparasiet resistent werden tegen gangbare medicijnen zoals chloroquinone en sulfadoxine-pyrimethamine, maken cocktails met de herontdekte plantenstof nog steeds gegarandeerd korte metten met de parasiet.
‘Het probleem is de prijs’, zegt dr Harro Bouwmeester van Plant Research International. ‘De plant maakt maar een beperkte hoeveelheid artemisinine aan. Alles wat de opbrengst kan verhogen is welkom.’ Nu kost een driedaagse kuur met artemisinine nog bijna drie euro. Dat is meer dan de meeste van de miljoen mensen die jaarlijks sterven aan malaria, kunnen betalen.
Bouwmeester en zijn medewerkers publiceerden onlangs in Planta Medica een biosyntheseroute, die aangeeft hoe de kostbare stof in de plant ontstaat. ‘Toen we zes jaar geleden met dit project begonnen, wisten we dat de medicinale verbinding ontstaat uit de stof farnesyldifosfaat’, zegt Bouwmeester. ‘Dat was alles.’
De enige aanwijzing die Bouwmeester had was een metaboliet die een onderzoeker in de jaren negentig had aangewezen als een stof die halverwege de route, ergens tussen farnesyldifosfaat en artemisinine in, zou moeten ontstaan. Maar die aanwijzing bleek uiteindelijk niet te kloppen.
‘Dit is moeilijk onderzoek’, zegt Bouwmeester. ‘We zijn er samen met Organische Chemie lang mee bezig geweest. Er hebben veel afstudeervakkers aan meegewerkt. Vandaar dat we twaalf namen als auteur vermelden.’
Hoewel veredelaars met de nieuwe kennis productiever planten zouden kunnen kweken, is Bouwmeester bang dat daar voorlopig niets van zal komen. ‘Ik heb bij de Medicines for Malaria Venture wel eens een balletje opgeworpen, maar de animo was gering. De aandacht gaat uit naar het synthetiseren van artemisinine op de klassieke chemische manier. Dat kun je makkelijker opschalen, is de beredenering. Ik denk dat het ook psychologisch is. Als je een middel op de klassieke manier maakt, ben je niet afhankelijk van de natuur.’
Toch was het werk van de Wageningers niet voor niets. De Bill Gates Foundation heeft tientallen miljoen dollars gestoken in een biotechproject waarin bacteriën artemisinine gaan maken. ‘Voor dat project is de kennis die wij hebben opgedaan van groot belang’, aldus Bouwmeester. / WK

Re:ageer