Wetenschap - 23 juni 2010

'Het zuiden heeft een sterke papa nodig'

tekst:
Astrid Smit

Waarom kozen zoveel Nederlanders, vooral die in het zuiden, voor Geert Wilders? Sociaal wetenschapper Gert Jan Hofstede zoekt de verklaring niet op het niveau van het individu maar van de groep.

15-Wilders-ANP-12854233.jpg
 Wat velen vreesden en anderen hoopten, is uitgekomen. Geert Wilders met zijn Partij voor de Vrijheid (PVV) behaalde op 9 juni een enorme verkiezingswinst. Anderhalf miljoen Nederlanders kozen voor een partij die de koran wil verbieden, de 'massa-immigratie' wil stoppen en die Europa ziet als bedreiging. Hoe is het zover gekomen? En waarom kiest vooral het zuiden van Nederland - in tachtig procent van de Limburgse gemeenten was de PVV nummer 1 - voor deze man? De afgelopen weken kwamen de media met allerlei verklaringen. De Nederlander, vooral die in het zuiden, is verongelijkt. Hij voelt zich bedreigd door de economische crisis, het verhogen van de pensioenleeftijd en door migranten die de kaas van het brood zouden eten.
De Wageningse sociaal wetenschapper Gert Jan Hofstede zoekt de verklaring echter niet zozeer op het niveau van het individu, maar op het niveau van de groep. Volgens hem handelen we allemaal vanuit de zogenoemde moral circle, de groep waarbij we ons thuis voelen en diepe gevoelens hebben (zie Vader en zoon). Wij zullen altijd proberen om deze moral circle in stand te houden, want die biedt veiligheid, aldus de medewerker van Logistics, Decision & Information Sciences. We zijn dan ook voortdurend bezig met het vaststellen van de grenzen van de groep, vooral als er gevaar dreigt.  
'Op de golven van de angst - economische crisis, politieke moorden op Pim Fortuyn en Theo van Gogh - bepalen we nu opnieuw de grenzen van de groep der Nederlanders', aldus Hofstede. 'Wie hoort daar wel en niet bij? Sommige partijen zoals D66 en GroenLinks zeggen: wij behoren tot de Europeanen. PvdA en SP: alle mensen die in Nederland wonen, horen erbij. En de PVV: je familie moet hier geboren en getogen zijn.'
Subcultuur 
Dat het zuiden de voorkeur geeft aan de definitie van de PVV kan Hofstede goed plaatsen vanuit de daar aanwezige subcultuur. 'In het zuiden hebben de mensen een sterke neiging om het vreemde en de onzekerheid te mijden', zegt Hofstede. 'Nu het CDA bij hen in onmin is geraakt, gaan ze op zoek naar een andere partij die zekerheid biedt. En dat is de PVV. Die beloofde immers niet te morrelen aan de AOW, de WW-duur  én die partij wijst de vreemdelingen de deur.'
Een ander aspect van de zuidelijke subcultuur is de acceptatie van een autocratische leider. Hofstede: 'Dat zie je terug in de katholieke kerk en in de politiek. Hofstede citeert een vrouw uit het Limburgse dorpje St. Willebrord die in een Volkskrant-reportage zegt. 'Geert is een verlengstuk van Pim. Het zal niet allemaal kloppen wat Geert vertelt, maar het is wel waar.' Leiders worden al gauw 'helden', waar men bijna klakkeloos achteraan loopt. Hofstede: 'Daarom denk ik dat PVV-kiezers het zullen pikken dat Wilders de leeftijdsgrens van de AOW heeft laten vallen, als hij maar krachtig genoeg blijft overkomen.'
Romeinse tijd
Volgens Hofstede stamt de subcultuur in het zuiden uit de Romeinse tijd, waarin het bestuur op grote afstand regeerde over zijn onderdanen. Vergezocht? 'Nee', zegt Hofstede. 'Iedere cultuur heeft een lange geschiedenis. De grens van het Romeinse Rijk en latere rijken, liep langs de grote rivieren. Dat leidde in het zuiden tot een andere cultuur dan in het noorden.' 
De subcultuur in het noorden, die nooit was onderworpen aan een groot rijk, is bijna het tegenovergestelde van aard, aldus Hofstede. Daar is men minder gericht op zekerheid, vindt men sneller dat vreemden erbij horen en hecht men aan een egalitaire samenleving. 'Je ziet dan ook dat de PvdA (egalitair) en de VVD (individuele vrijheid) hier de meeste stemmen halen.' 
Het is het dus niet zo gek dat de PVV zo'n grote aanhang krijgt in het zuiden, aldus Hofstede. 'Als je verstand hebt van cultuur en groepsgedrag zijn een heleboel ontwikkelingen in de samenleving te duiden.' Zo durft hij te voorspellen dat het stemgedrag in het zuiden blijft flipfloppen zolang er geen sterke leider in Nederland opstaat. Wilders probeert die rol te vervullen, maar als hij daarin faalt - die kans is aanzienlijk met zoveel angry men in zijn partij - moet een nieuwe held verschijnen. Hofstede: 'Het zuiden heeft gewoon een sterke papa nodig.'   
Vader en zoon
Gert Jan Hofstede treedt in de voetsporen van zijn vader, Geert Hofstede. Deze sociaal-psycholoog werd in de jaren tachtig bekend met het boek Culture's Consequences,  later gepopulariseerd onder de titels Cultures and Organizations: Software of the mind en Allemaal andersdenkenden. In deze boeken ontvouwt Hofstede de theorie dat nationale culturen te kenmerken zijn met een aantal vaste parameters, zoals de mate van ongelijkheid die de bevolking accepteert tussen leider en groep, de mate van angst voor het onbekende of de visie op 'slechte' mensen. Deze parameters - die in elk land weer anders zijn ingesteld - draagt iedere generatie onbewust over op de volgende. Gert Jan Hofstede, van huis uit bioloog, voegt een nieuwe dimensie aan de theorie van zijn vader toe. Hij stelt dat de groep, de moral circle, een belangrijke drijvende kracht is binnen een cultuur. De mens is een sociaal dier en onder meer zo succesvol omdat hij goed in een groep kan samenwerken, het resultaat van een evolutieproces van miljoenen jaren. Hij handelt vanuit de normen en waarden van de groep en probeert die groep in stand te houden. In tijden van angst wordt de grens van de groep opnieuw bepaald en meestal nauwer getrokken.

Re:ageer