Wetenschap - 1 januari 1970

‘Het zelfregulerend vermogen van dieren is vervangen door computermodellen’

‘Het zelfregulerend vermogen van dieren is vervangen door computermodellen’


De beheersing van de natuur keert zich tegen ons

De uitbraak van vogelpest roept opnieuw vragen op over de intensieve
veehouderij in Nederland. Er is iets mis met de intensieve veehouderij,
daar zijn velen het wel over eens. Een alternatief begint met het loslaten
van het idee van beheersing in de veehouderij.

Landbouwtechnoloog dr Peter Groot Koerkamp en filosoof drs Bram Bos werken
allebei bij Wageningen UR, maar komen uit twee verschillende werelden.
Groot Koerkamp werkte bij het IMAG jarenlang aan nieuwe technische systemen
voor milieuoplossingen en huisvesting van dieren. Bos studeerde biologie en
filosofie aan de Vrije Universiteit Amsterdam en is onder meer
procesbegeleider van het meerjarige LNV-programma Maatschappelijk
Geaccepteerde Veehouderijsystemen. Ze vonden elkaar in een goed gesprek met
beer Poeh. In de vorm van een dialoog met de nuchtere beer met maar een
klein beetje verstand schreven ze een essay waarin ze Poeh de rol van de
technologie in de landbouw uitleggen. Maar de eenvoudige beer vindt het
maar niks. Hij heeft het gehad met de veehouderij, want de mensen begrijpen
niets van de Poeh-manier, die de natuur de ruimte laat en minder probeert
te beheersen. De auteurs wonnen met het essay een wedstrijd van de
Nederlandse Vereniging voor Techniek in de Landbouw (NVTL).

Technologie in de landbouw is de laatste decennia uitsluitend gericht
geweest op maximale beheersing van de natuur, terwijl je techniek ook heel
goed kunt inzetten om orde die van nature ontstaat productief te maken, zo
is de strekking van het betoog van Groot Koerkamp en Bos. Beheersing zit
dat laatste juist in de weg. De reactie van landbouworganisatie LTO op de
uitbraak van vogelpest, die de uitloop van kippen verantwoordelijk stelde,
vinden ze dan ook typerend voor de klassieke ingenieursbenadering van
afsluiten, controleren en beheersen.

De poging elk risico te beheersen heeft diepe wortels in onze westerse
geschiedenis, zegt filosoof Bos. Het idee dat de natuur wild is en getemd
moet worden, vindt zijn wortels onder meer in het christendom. ,,Maar de
natuur kent natuurlijk ook orde, die niet per se tegen ons gericht is. In
onze drift de natuur te beheersen, zonder haar echt te leren kennen, missen
we de kans om gebruik te maken van de orde die besloten ligt in natuurlijke
processen.’’

Ventilatie
Het idee van beheersing was ook altijd de rode draad in de
landbouwtechniek. Na de Tweede Wereldoorlog was dat ook logisch. Meer
productie was het doel, en dan kwam het goed uit om dieren als een black
box te zien. De legbatterij voor leghennen is er een ultiem voorbeeld van:
je stopt er voer en water in, zorgt voor ventilatie, en er komen mest en
eieren uit. Die ventilatie is een voorbeeld van het stapelen van
technologische oplossingen. Kippen die te dicht op elkaar zitten krijgen
het in een legbatterij te warm. Dat werd gezien als een technisch probleem,
waar een slimme en geavanceerde technische oplossing voor werd gezocht.
Maar er werd niet eerst gekeken naar hoe de kippen zich eigenlijk gedragen.
Doe je dat wel, dan zie je dat kippen zelf reageren op de warmte. Als ze de
ruimte krijgen zoeken de kippen zelf een koelere plek op als ze daar
behoefte aan hebben. Die natuurlijke ordening wordt in een legbatterij
genegeerd, en het probleem wordt ondervangen met ventilatie. Voldoet de
ventilatie niet, dan wordt een nog geavanceerder systeem bedacht. Het
zelfregulerend vermogen van dieren is vervangen door computermodellen.
Groot Koerkamp: ,,Met die strategie van beheersing ontstonden in de
pluimveehouderij steeds complexere systemen met steeds meer techniek.
Bedrijven specialiseerden zich en ieder onderdeel van de productie werd
door een ander bedrijf gedaan.’’ Omdat alles ook goedkoop moest, werd die
keten van bedrijven strak op elkaar afgestemd. In de keten zitten veel
contactmomenten tussen verschillende bedrijven, waar besmetting met het
vogelpestvirus kan optreden. Het is in die hightech en complexe keten
zonder speling waarin Bos en Koerkamp de grootste kwetsbaarheid voor
vogelpest zien. En niet in overvliegende ganzen.

Verenpikken
Terug naar vroeger is geen alternatief, zegt Groot Koerkamp. Maar er is wel
een andere aanpak en andere technologie denkbaar. Een die niet uitgaat van
beheersing, maar juist aangepast is aan het natuurlijk gedrag van dieren en
daar gebruik van maakt. Aspecten daarvan zie je bijvoorbeeld in het
volièresysteem voor pluimvee. Kippen hebben daarin meer ruimte, kunnen de
koelte zelf opzoeken en kunnen ‘s nachts op stok, hun natuurlijk gedrag.
Verenpikken wordt niet opgelost door de snavels eraf te knippen, maar door
te kijken naar het gedrag van het dier en daar op te reageren met ander
licht, strooisel, tijdstip van voeren of soort voer. Aan de buitenkant ziet
het er weinig spectaculair uit, maar er zit veel onderzoek en kennis in.
Niet dat die aangepaste technologie per definitie een oplossing is voor de
vogelpest. Groot Koerkamp en Bos hebben niet de illusie dat bijvoorbeeld
een grotere weerstand de kippen tegen de vogelpest zou beschermen. De
vogelpest is als de zwarte pest bij mensen, daar doe je als kip niks tegen.
Bos: ,,We moeten juist onderkennen dat totale beheersing van de vogelpest
een illusie is. Er van uitgaande dat dierziektes ook in de toekomst zullen
uitbreken, moet je nadenken hoe kan worden voorkomen dat ze ongebreideld en
explosief verspreiden. Zo kunnen we op de lange termijn de omvang van een
toekomstige crisis beperken door een andere structuur van het systeem met
minder contactmomenten.’’ Op zich is een lage veedichtheid daarbij geen
garantie. Groot Koerkamp: ,,Het probleem is complex, en simpele antwoorden
bestaan niet. Het beheersen dat LTO wil is net zomin een oplossing als
terug naar de scharrelkip van vroeger.’’
Wel moet aangepaste technologie een kans krijgen, vinden de onderzoekers.
Een volière-ei kost tien procent meer dan een legbatterij-ei. Voor de
wereldmarkt veel, maar voor een consument die een cent per ei meer wil
betalen geen probleem, denkt Groot Koerkamp. Bovendien is de vergelijking
in kostprijs tussen de eerste prototypes van een nieuw systeem en
uitontwikkelde systemen als de legbatterij oneerlijk. Het beleid moet
volgens de onderzoekers ook meer ruimte bieden aan experimenterende boeren
en niet alles willen dichttimmeren op grond van bepaalde meetbare
parameters. Dat beperkt de ruimte voor lokale aanpassing en experiment, en
zet alleen maar aan tot subversie. Alles willen regelen met gedetailleerde
eisen past in de illusie van volledige beheersing, en daar moeten we juist
vanaf.
|
Joris Tielens

Re:ageer