Wetenschap - 1 januari 1970

Het Discovery-gehalte van zonmaanmengwezens en stinksprinkhanen

Het Discovery-gehalte van zonmaanmengwezens en stinksprinkhanen


Het boek 'Kalenderworm en kralenpost' dat de Duitsers Wolfgang Wickler en
Uta Seibt schreven is nog vreemder dan de titel zelf. Wickler en Seibt zijn
beiden van oorsprong zoölogen, maar specialiseren zich sinds 1979 in wat ze
noemen de 'zoöarcheologie', de studie naar de biologische herkomst van
afbeeldingen op archeologische vondsten. ,,Wat ons verbindt, is het
moeizame, maar ook fantasie vereisende reconstrueren van culturen en
levenswijzen uit lang voorbije tijden, het onderzoeken hoe ze eruitzagen en
waarin ze uitblonken'', zo beschrijven ze hun start als zoöarcheologen.
Het vreemde aan het boek is dat Wickler en Seibt nergens aanstalten maken
om aan de leek uit te leggen wat nu de grondslagen van hun
wetenschapsbeoefening is, maar tegelijkertijd toch een soort inleiding
hebben willen maken over die wetenschap. Dat doen ze door allerlei
archeologische vondsten biologisch te interpreteren. De mythische
tweekoppige slangen die vanaf 2000 voor Christus in borduurwerk en
schilderingen voorkomen in Peru is bijvoorbeeld slang noch mythisch.
Wickler en Seibt zien in de slang met zijn typisch getande huid de
kenmerken terug van de biologische klasse van de borstelworm. Deze in de
zee levende wormen kunnen wel een meter lang worden, en hebben net als de
slangen op de lijkwades en het aardewerk uit de Andes een lang,
gesegmenteerd lichaam met aanhangsels aan de segmenten, zijdelings
geplaatste, gepaarde ogen en een lange, ongespleten tong.
De borstelwormen werden door de Peruanen waarschijnlijk gebruikt als basis
voor de door hen gehanteerde maankalender. Borstelwormen zijn sinds de
oudheid een geliefde lekkernij, en ze zijn makkelijk te vangen, want ze
komen jaarlijks op een vast tijdstip in zwermen naar boven. ,,Al naargelang
het optreden van de springvloed is de tussentijd tussen de slechts eenmaal
per jaar optredende zwermtijd 335 of 382 dagen, dus twaalf of dertien
maanmaanden.'' De zwerm borstelwormen, en de vissen en haaien die daarop op
afkwamen, waren een jaarlijks teken, iets dat nu nog voortleeft in de
jaarlijkse oogstfeesten van bijvoorbeeld de Trobriand-eilanden.
'Kalenderworm en kralenpost' heeft een hoog Discovery Channel-gehalte.
Wickler en Seibt strooien met zulke enorme hoeveelheden weetjes en feitjes,
en leggen zulke ondenkbare verbanden, dat het boek bijna net zo ongeordend,
oppervlakkig en aandachttrekkend overkomt als een televisiedocumentaire. Zo
ontkrachten de Duitse zoöarcheologen ook de mythe van de lapoema. ,,Het is
een mythisch zonmaandier waarvan wordt aangenomen dat het een combinatie is
van een lama, een zonnedier dat overdag actief is, en een poema, een
maandier dat 's nachts actief is.'' Het aardewerken wierookvat dat ten
onrechte werd aangezien voor dit 'zonmaanmengwezen' is volgens Wickler en
Seibt echter 'duidelijk een dreigende of spugende Zuid-Amerikaanse
kameelachtige, en naar de omvang van de hoektanden te oordelen betreft het
een alpacamannetje.''
Zo stikt het boek van de weetjes, maar wordt nergens duidelijk wat Wickler
en Seibt nu eigenlijk willen vertellen. Een ander voorbeeld van de
Discovery-weetjes van Wickler en Seibt is het verband dat ze leggen tussen
de zwartgele kralensieraden die zoeloe's dragen om eeuwige trouw te
symboliseren en het zwartgele waarschuwingspatroon van de stinksprinkhaan.
Beiden heten in zoeloetaal 'Inthotoviyane'. Of neem het verband dat ze
leggen tussen de gekleurde kralenkettingen en -sieraden uit Afrikaanse
culturen, die vaak dienden als een soort liefdesbrieven of aanzoeken, en de
kleurencodes op de industrieel vervaardigde weerstandjes, die een
aanduiding zijn voor de weerstandswaarde. Vreemd. Leuk om te lezen, maar
vreemd.

Wolfgang Wickler en Uta Seibt, Kalenderworm en kralenpost - Biologische
verklaringen voor ongeschreven cultuurfenomenen, Natuur & Techniek, ISBN
9076988102, 39 euro.

Re:ageer