Wetenschap - 21 juni 2001

Het Debat: Gedragscode over mensenrechten

Het Debat: Gedragscode over mensenrechten

'Ga je als onderzoeker vragen of er kinderen in het project werken?'

De ethische commissie van Wageningen UR wil een gedragscode opstellen over hoe om te gaan met mensenrechtenschending in landen waar Wageningen UR mee samenwerkt. Dat is actueel nu Wageningen UR intensief gaat samenwerken met universiteiten in China. Ook in het vernieuwde mensenrechtenbeleid van de ministers Van Aartsen en Herfkens zijn gedragscodes een belangrijke pijler. Maar het is de vraag hoe die prachtige volzinnen van zo'n code toegepast worden.

Annette Plooy, Amnesty International afdeling Ede: "Een deel van de agrarische productie in China wordt door dwangarbeiders gedaan in heropvoedingskampen. We maken ons ook ernstig zorgen over de doodstraf. In de jaren negentig zijn meer dan achttienduizend executies uitgevoerd. Ook voor misdrijven als diefstal. Er zijn wel processen, maar vraag niet hoe, en zonder een mogelijkheid van beroep. Ook de vrijheid van meningsuiting is zeer beperkt. Het hangt er natuurlijk vanaf met wie je spreekt, en binnenskamers durven mensen meer te zeggen. Maar vergeet niet dat er geen vrijheid van vakbondsvereniging, politieke keuze of religie in China is. Veel studenten die zijn opgepakt tijdens de studentenopstanden in 1989 zitten nu nog vast.

Bovendien neemt de schending van mensenrechten toe, terwijl veel mensen denken dat het juist beter gaat. Een van de dingen die Wageningen UR kan doen, is mensen goed voorlichten over de mensenrechtensituatie voor ze naar China gaan. Verder hebben wij de gedragscode die de Katholieke Universiteit Brabant (KUB) al heeft, voorgelegd aan de ethische commissie van Wageningen UR. Dat is bedoeld als eerste uitgangspunt. De code is nog erg vrijblijvend omdat mensenrechten er niet duidelijk in gespecificeerd zijn. Specifieke regels over kinderarbeid, dwangarbeid en arbeidsomstandigheden kunnen er in opgenomen worden. De code kan verder aangescherpt worden door verplichte verslaglegging door onderzoekers erin op te nemen. We willen graag verder meedenken met Wageningen UR over verdere invulling, ook met het landelijke kantoor van Amnesty."

Dr. ir. Henrieke de Ruiter, secretaris van de algemene instellingsgebonden ethische commissie van Wageningen UR: "We willen de gedragscode van de KUB overnemen, aangepast voor de Wageningse situatie. Maar een gedragscode is erg vrijblijvend. Het zijn geen echte regels die gecontroleerd kunnen worden. De ethische commissie adviseert de raad van bestuur alleen maar en kan niet controleren. De gedragscode biedt dan ook alleen maar handvatten die verschillend ge?nterpreteerd kunnen worden. Want ga je in China vragen of er kinderen in het project werken waar je als onderzoeker bij betrokken bent? En zo ja, ketst het project dan af?

Een gedragscode is een richtlijn, niemand is daar aan gebonden. Ook bij gedragscodes die bedrijven opstellen, wordt de klant of opdrachtgever nergens toe verplicht. Dat zou anders zijn als de raad van bestuur een aantal toetsbare uitspraken doet over onderzoek waaraan Wageningen UR haar naam absoluut niet wil verbinden. Bijvoorbeeld als er sprake is van kinderarbeid in een project waarmee Wageningers te maken krijgen. Een commissie zou daar dan op moeten toezien."

Rien Bor, afdeling Onderwijs en studentenaangelegenheden Wageningen Universiteit, tekende onlangs met rector Speelman de samenwerking met de Chinese Agricultural University in Peking: "We nemen het standpunt van de Nederlandse regering als maatstaf. Als die geen bezwaar heeft, hoeven wij niet roomser dan de paus te zijn. Ik ben vaak in China geweest. Ik heb op geen enkele manier gemerkt dat Chinezen geremd zijn in hun vrijheid van meningsuiting. We hebben in China gesproken over mensenrechten en gezegd dat we misschien een gedragscode willen aannemen. Zij zeiden dat we dat vooral moeten doen, zolang onze goede samenwerking maar niet in gevaar komt. We gaan ze ook niet vragen die gedragscode te tekenen. Wat mij betreft hoeft die code sowieso niet aangenomen te worden. Maar als de raad van bestuur dat wel wil, vind ik het ook prima. Ik denk dat iedere wetenschapper voor zichzelf moet afwegen wat moreel handelen is."

Ir. Karin Horsman, landenco?rdinator voor China van Wageningen UR, afdeling onderzoeksstrategie: "Onderzoekers nemen denk ik zelf hun verantwoordelijkheid. Toch is het goed als er een gedragscode aangenomen wordt, omdat je dan als instelling aangeeft dat onderzoekers die bewust omgaan met mensenrechten daarin gesteund worden door de instelling. En stel dat iemand van een universiteit waar wij mee samenwerken wordt opgepakt omdat die een andere mening verkondigt, dan mag je als instelling die Chinese instelling daar op aanspreken. Wel moeten we oppassen dat we niet van tevoren al met een opgeheven vinger klaarstaan."

Arie Jansen, studentlid van de ethische commissie, CSF-lid van de studentenraad, en lid van de ATsee, de ethische commissie van studentenvakbond WSO: "Ik vind dat de gedragscode wel voorgelegd moet worden aan de Chinese instellingen waar Wageningen UR mee samenwerkt. Dat is niet wijzen met het vingertje, maar laten zien hoe wij werken en dat van hen ook vragen. Daarmee zeg je niet dat zij iets verkeerd doen. Verder verwijst de code naar internationale verdragen van de VN. Nog steeds is controle lastig, maar het zegt wel iets. Het gevaar van zo'n code is wel dat die in een stoffige la verdwijnt. En als die nu al niet gelezen wordt door mensen die in China zaken gaan doen, dan ga ik ook twijfelen aan het nut ervan."

Joris Tielens

Tekening Henk van Ruitenbeek

'We hoeven niet roomser dan de paus te zijn'

'In China zitten veel studenten die zijn opgepakt tijdens de studentenopstanden in 1989 nu nog vast'

Re:ageer